DRKUN.ORG
CÁCH DÙNG
- Nhận diện sự cố, gọi hỗ trợ sớm
- Tìm số thẻ ở mục lục hoặc tab màu
- Một người đọc to từng bước
- Làm theo thứ tự: BẮT ĐẦU → KẾT THÚC
Biên soạn: BS. Nguyễn Trung Kiên
173 thẻ xử trí
v2.0 · 11/2026
C1 · GIỚI THIỆU#1–6
C2 · ĐIỀU DƯỠNG NGÀY NAY#7–10
C3 · ĐƯỜNG THỞ – HÔ HẤP#11–19
C4 · CẤP CỨU ĐƯỜNG THỞ#20–26
C5 · TIM MẠCH – HUYẾT ĐỘNG#27–41
C6 · THẦN KINH#42–52
C7 · ĐAU – THOẢI MÁI#53–60
C8 · SAU GÂY TÊ VÙNG#61–66
C9 · BÀNG QUANG#67–72
C10 · PONV – TIÊU HÓA#73–81
C11 · THÂN NHIỆT#82–85
C12 · CÂN BẰNG DỊCH#86–96
C13 · NGƯỜI BỆNH NHI#97–104
C14 · NGƯỜI CAO TUỔI#105–114
C15 · BÉO PHÌ#115–120
C16 · KHUYẾT TẬT#121–126
C17 · RỐI LOẠN SỬ DỤNG CHẤT#127–132
C18 · THỞ MÁY#133–138
C19 · SAU AN THẦN#139–144
C20 · XUẤT VIỆN PACU#145–147
C21 · CẤP CỨU – KHỦNG HOẢNG#148–169
C22 · PHỤ LỤC#170–173
DRKUN.ORG
SỔ TAY ĐIỀU DƯỠNG PACU
MỤC LỤC 1/5
Biên soạn: BS. Nguyễn Trung Kiên
v2.0 · 11/2026
C5 · TIM MẠCH – HUYẾT ĐỘNG
DRKUN.ORG
SỔ TAY ĐIỀU DƯỠNG PACU
MỤC LỤC 2/5
Biên soạn: BS. Nguyễn Trung Kiên
v2.0 · 11/2026
DRKUN.ORG
SỔ TAY ĐIỀU DƯỠNG PACU
MỤC LỤC 3/5
Biên soạn: BS. Nguyễn Trung Kiên
v2.0 · 11/2026
DRKUN.ORG
SỔ TAY ĐIỀU DƯỠNG PACU
MỤC LỤC 4/5
Biên soạn: BS. Nguyễn Trung Kiên
v2.0 · 11/2026
C17 · RỐI LOẠN SỬ DỤNG CHẤT
DRKUN.ORG
SỔ TAY ĐIỀU DƯỠNG PACU
MỤC LỤC 5/5
Biên soạn: BS. Nguyễn Trung Kiên
v2.0 · 11/2026
C21 · CẤP CỨU – KHỦNG HOẢNG
1
VAI TRÒ CỦA ĐIỀU DƯỠNG PACU
BỐI CẢNH
PACU
Điểm dừng đầu tiên sau phẫu thuật
Môi trường cấp cứu nhanh, cường độ cao
Mỗi khoang
Theo dõi liên tục, oxy, hút dịch, nguồn điện
EHR tích hợp, ghi dữ liệu thời gian thực
Hỗ trợ
Trạm theo dõi tập trung nhiều giường
Xe vật tư lưu động; xe cấp cứu có máy phá rung
Thuốc cấp cứu người lớn và nhi
BẮT ĐẦU
NHẬN BIẾT
Người bệnh
Sau gây mê toàn thân, gây tê vùng, an thần có theo dõi
Thường lơ mơ, lú lẫn, chưa ổn định
Biến chứng thường gặp
Tắc nghẽn/tổn thương đường thở
Thở nông, chậm (giảm thông khí)
Hạ oxy máu
Chảy máu, HA không ổn định
Đau nhiều, buồn nôn
Lưu ý
Có thể xuất hiện đột ngột, đe dọa tính mạng
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
1
VAI TRÒ CỦA ĐIỀU DƯỠNG PACU
PHỐI HỢP NHÓM
Cầu nối
Phối hợp BS gây mê và phẫu thuật
Cập nhật người nhà khi thích hợp
Bàn giao chính xác, kịp thời
Hướng dẫn xuất viện rõ, đầy đủ
Thời gian
Từ khi nhận từ phòng mổ
Đến khi đủ điều kiện chuyển: khoa, về nhà, ICU
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
2
ĐÁNH GIÁ NGAY SAU PHẪU THUẬT
ĐƯỜNG THỞ – ƯU TIÊN 1
Tắc nghẽn
Ngáy, ọc ạch, lồng ngực không cử động
Thở nghịch thường, co kéo
Cấp cứu
Thở rít/co thắt thanh quản: tiếng thở cao
Còn NKQ
Kiểm tra cố định, độ sâu ống
Xác nhận cài đặt máy thở, oxy
Nghe phổi hai bên
Can thiệp
Đẩy hàm, hút đàm
Canuyn miệng/mũi, LMA, ống NKQ khi cần
HÔ HẤP
Nhịp thở
Ngưng thở, chậm, nhanh, nông
SpO₂
Mục tiêu ≥ 94% trừ khi có chỉ định khác
Nghe phổi
Ran, thở rít, mất âm thở: cần xử trí
Lồng ngực
Di động đối xứng, không gắng sức
EtCO₂
Cân nhắc nếu có, phát hiện sớm giảm thông khí
Lưu ý
Ức chế hô hấp do opioid
Đảo ngược giãn cơ không hoàn toàn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
2
ĐÁNH GIÁ NGAY SAU PHẪU THUẬT
TUẦN HOÀN
Tim
Tần số, nhịp (ECG): loạn nhịp, chậm, nhanh
Ngoại biên
Mạch, thời gian hồi mao mạch (chi phẫu thuật)
Màu da, nhiệt độ
Lưu ý
Xu hướng sớm tăng/giảm so với nền
THẦN KINH
LOC
Tỉnh, buồn ngủ hay không đáp ứng
Khám
Phản xạ đồng tử, vận động mắt
Cử động chi phù hợp
Phong bế
Cảm giác/vận động như dự kiến
Lưu ý
Người cao tuổi, suy gan/thận: tỉnh chậm hơn
VẾT MỔ – ĐAU – NÔN
Vết mổ
Băng khô, nguyên vẹn hay thấm máu
Chảy dịch/máu quanh vết rạch
Dẫn lưu: loại, lượng, vị trí, cố định
Chi/vùng mổ đúng tư thế, tránh chèn ép
Đau
Vị trí, tính chất, mức độ
Nhăn mặt, HA/HR tăng, co thủ, phòng vệ
Xử trí
Điều trị sớm tránh nặng lên
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
2
ĐÁNH GIÁ NGAY SAU PHẪU THUẬT
TÓM TẮT
Thứ tự
Đường thở > Hô hấp > Tuần hoàn
So sánh
Sinh hiệu với giá trị nền trước mổ
Đánh giá lại
Mỗi 5-15 phút tùy người bệnh
Cảnh giác
Quá an thần tái diễn: cao tuổi, béo phì, OSA
TIẾP NHẬN
Chuyển giao
Chỉ khi đã nhận bàn giao đủ
Và người bệnh đủ ổn định để tiếp nhận
Lưu ý
Không để nhân viên gây mê rời đi trước khi chắc chắn cả hai
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
3
THEO DÕI VÀ ỔN ĐỊNH
MỤC TIÊU
Mục tiêu
An toàn khi thuốc mê hết tác dụng
Về mức nền chấp nhận được
Lý do
Thuốc tồn dư: ức chế hô hấp, tắc đường thở
Mất ổn định huyết động
BẮT ĐẦU
THEO DÕI
Nguyên tắc
Theo xu hướng, không chỉ giá trị lẻ
SpO₂
Mục tiêu ≥ 94% (trừ khi chống chỉ định)
Xu hướng giảm, nhu cầu oxy tăng
ECG
Loạn nhịp, thiếu máu cơ tim, chậm/nhanh
HA không xâm lấn
Mỗi 5-15 phút
Tụt, tăng, dao động rộng
Nhịp thở
Đếm tay: nông, không đều, ngưng thở
Thân nhiệt
Màng nhĩ/miệng; trung tâm khi cần
Thần kinh
Định hướng, đáp ứng lời nói, đồng tử
MỤC TIÊU ỔN ĐỊNH
Sinh hiệu
Trong ±20% giá trị nền trước mổ
Hô hấp
Tự thở, thông thoáng, oxy hóa đủ
Thần kinh
Tỉnh/dễ đánh thức, định hướng
Đau
Chấp nhận được hoặc kiểm soát tốt
Buồn nôn/nôn
Không có hoặc đã kiểm soát
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
3
THEO DÕI VÀ ỔN ĐỊNH
HUYẾT ĐỘNG
Dịch
Tinh thể (LR, NS) khi tụt HA/thiếu dịch
Cân nhắc keo (albumin 5%/25%), máu
Vận mạch
Theo y lệnh/phác đồ nếu dịch không đủ
Ví dụ phenylephrin, epinephrin
Tần số/HA
Chẹn beta/hạ áp khi vượt ngưỡng an toàn
Sau khi đã xử trí đau, lo âu, thiếu oxy
Tụt HA
Đánh giá HR, chảy máu, vùng mổ, thuốc, độ sâu gây mê
→ dịch → vận mạch → nâng mức xử trí
THUỐC – CHUẨN ĐỘ
Giảm đau
Chuẩn độ opioid (morphin, fentanyl)
Hoặc ketorolac; theo điểm đau và an thần
Chống nôn
Ondansetron, metoclopramid, promethazin, droperidol theo y lệnh
Đảo ngược
Naloxon: ức chế hô hấp do opioid
Flumazenil: benzodiazepin
Đảo ngược giãn cơ không đủ: sugammadex hoặc neostigmin + glycopyrrolat
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
3
THEO DÕI VÀ ỔN ĐỊNH
THÂN NHIỆT
Làm ấm
Chủ động (chăn khí nóng), chăn ấm
Dịch truyền TM làm ấm
Lưu ý
Ghi nhãn mọi đường truyền
Kiểm tra cài đặt bơm sau mỗi thay đổi
MANH MỐI
SpO₂ giảm đột ngột
Tắc đường thở, xẹp phổi, giảm thông khí do opioid
Tụt HA
Phó giao cảm (nhịp chậm)
Thiếu dịch (nhịp nhanh)
Tê tủy sống/thuốc mê tồn dư
Tăng HA + kích thích
Đau, căng bàng quang, thiếu oxy
Lú lẫn/chậm tỉnh
Thiếu oxy, an thần tồn dư, đột quỵ
Rối loạn chuyển hóa, giãn cơ tồn dư
NHỊP ĐÁNH GIÁ LẠI
Mỗi 5 phút
Ngay khi đến hoặc khi không ổn định
Sau can thiệp
Thuốc, dịch, tư thế, thiết bị
Nội dung
Đường thở, hô hấp, tuần hoàn, thần kinh, đau, vùng mổ
THỰC HÀNH
Nguyên tắc
Điều trị người bệnh, không chỉ con số
Giảm lưu lượng O₂ khi cải thiện
Hút, dụng cụ đường thở, thuốc cấp cứu trong tầm tay
Không giả định ổn định; đánh giá lại, ghi đủ
Leo thang sớm
Thiếu oxy kéo dài; HA kháng trị
Nghi chảy máu; thiếu sót thần kinh mới
Đau/kích thích không kiểm soát
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
4
QUẢN LÝ ĐAU VÀ SỰ THOẢI MÁI
MỤC TIÊU
Mục tiêu
Kiểm soát đau sớm, an toàn, bền vững
Đau không kiểm soát
Tăng HR, HA, nhu cầu O₂; chậm lành vết thương
Quá liều opioid
An thần, giảm thông khí, PONV
Then chốt
Đa mô thức, chuẩn độ, đánh giá lại
BẮT ĐẦU
ĐÁNH GIÁ
Nhi khoa
FLACC hoặc Wong-Baker FACES
Mẹo
Đánh giá đau và an thần cùng lúc
Điểm nguy cơ lớn hơn định hướng bước sau
THUỐC
Opioid
Morphin, hydromorphon, fentanyl; ưu tiên TM khi chuẩn độ
Chuyển tiếp đường uống: hydrocodon/acetaminophen, oxycodon
Trước/sau liều
Kiểm tra nhịp thở, SpO₂, HA, an thần
Liều thấp, chuẩn độ; tránh liều chồng
Có sẵn naloxon
NSAID
Ketorolac, ibuprofen, diclofenac
Kiểm tra liều trước, thận, tiêu hóa
Chảy máu/chống đông, hen
Thuốc tê
Phong bế ngoại biên, NMC, tê thấm
Đánh giá phong bế cảm giác/vận động
Độc tính: ù tai, vị kim loại, co giật
Giãn cơ
Methocarbamol (TM/uống) cho co thắt cơ
Tăng an thần: theo dõi sát
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
4
QUẢN LÝ ĐAU VÀ SỰ THOẢI MÁI
KHÔNG DÙNG THUỐC
Chườm lạnh/ấm
Theo y lệnh: giảm viêm, giảm căng cơ
Môi trường
Yên tĩnh: giảm lo âu, cảm nhận đau
Lưu ý
Kiểm tra thận trọng riêng của từng phẫu thuật
BẢO VỆ QUYỀN LỢI NB
Đánh giá lại
Đau + an thần 15-30 phút sau thuốc TM/uống
Và sau mọi can thiệp
Leo thang
Báo gây mê/phẫu thuật viên
Khi đau kéo dài, tác dụng phụ hạn chế liều
Ghi chép
Lời NB + dấu hiệu khách quan + can thiệp + đáp ứng
Thận trọng
Cao tuổi, lần đầu dùng opioid, OSA
Bệnh phổi suy giảm
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
4
QUẢN LÝ ĐAU VÀ SỰ THOẢI MÁI
POSS – CHUẨN ĐỘ
S
Ngủ, dễ đánh thức → chấp nhận được
1
Tỉnh táo → chấp nhận được
2
Hơi buồn ngủ, dễ đánh thức → theo dõi sát
3
Hay buồn ngủ, ngủ khi đang nói
→ không chấp nhận: ngừng, giảm liều opioid
4
Rất ít/không đáp ứng lời nói, kích thích
→ ngừng opioid, cân nhắc naloxon, theo dõi đường thở
THỰC HÀNH
Nguyên tắc
Điều trị trước khi đau nặng
Hướng chức năng: thở sâu, ho, vận động sớm
Đa mô thức là tiêu chuẩn
Ghi chép, cập nhật kế hoạch khi chuyển khoa
Xác nhận không chống chỉ định trước dùng thuốc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
5
PHÁT HIỆN VÀ XỬ TRÍ BIẾN CHỨNG
ĐÁNH GIÁ 60 GIÂY
Khi nào
Khi mới vào PACU và khi có thay đổi
Thứ tự
Âm thở, lồng ngực → nhịp thở/SpO₂/EtCO₂
→ da niêm → HA/HR, chảy máu
→ thần kinh (ý thức, đồng tử)
→ dẫn lưu/đường truyền → băng, nhiệt độ
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
5
PHÁT HIỆN VÀ XỬ TRÍ BIẾN CHỨNG
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
5
PHÁT HIỆN VÀ XỬ TRÍ BIẾN CHỨNG
VIỆC PHẢI LÀM
Sẵn sàng
Bật máy hút; kiểm tra xe cấp cứu, xe đường thở
Thuốc giải sẵn; biết vị trí xe MH
Đánh giá lại
Mỗi 5-15 phút và sau mỗi can thiệp
Giao tiếp
Gọi BS gây mê/phẫu thuật sớm
Khi không cải thiện hoặc thấy "không ổn"
Ghi nhận
Theo thời gian: sinh hiệu, triệu chứng
Hành động, đáp ứng, người đã báo
Lưu ý
Tin trực giác; gọi sớm hơn là muộn
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
6
SẴN SÀNG RỜI PACU – GIAO TIẾP
TIÊU CHUẨN
Aldrete
≥ 9 (hoặc mức nền)
Hoạt động, hô hấp, tuần hoàn, ý thức, SpO₂
Hô hấp
SpO₂ ≥ 92% khí phòng
Hoặc mức nền nếu thở O₂ tại nhà
Huyết động
HA/HR trong ~20% trước mổ
Đau, nôn
Kiểm soát tốt theo kế hoạch
Vết mổ/dẫn lưu
Nguyên vẹn, không chảy máu đang diễn ra
Chi tiết
(xem Tiêu chí xuất viện khỏi PACU, #145)
BẮT ĐẦU
BÀN GIAO
Gây mê
Thuốc mê, thuốc đảo ngược đã dùng
Đường thở, huyết động, oxy, đau
Phong bế, diễn biến trong mổ, tâm lý xã hội
Phẫu thuật
Chi tiết mổ, vết mổ/băng/dẫn lưu
Chảy máu/đau ngoài mong đợi
Y lệnh cần làm rõ
Khoa/ICU nhận
Thủ thuật, giờ dùng giảm đau/chống nôn/kháng sinh
Dịch, đường truyền, cài đặt bơm/máy thở
Dẫn lưu, xét nghiệm chờ
Phòng ngừa: cách ly, đầu giường, khám thần kinh
Giảm đau: PCA, NMC, phong bế ngoại vi
Nguy cơ mê sảng; ngôn ngữ, tâm lý xã hội
MẪU SBAR
S – Tình huống
Tuổi, ngày hậu phẫu, phẫu thuật
B – Bối cảnh
Tiền sử, diễn biến mổ, thuốc mê
A – Đánh giá
Tri giác, SpO₂/oxy, HA, HR
Tiểu, băng vết mổ
R – Khuyến nghị
Mức đau, giảm đau đang dùng
Y lệnh dịch, theo dõi dẫn lưu
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC7
ĐIỀU DƯỠNG: NGHỆ THUẬT VÀ KHOA HỌC
NỀN TẢNG
Khoa học
Nền bằng chứng: y học, sinh học, tâm lý
Nghiên cứu, quy trình, lý luận lâm sàng, tư duy phản biện
Nghệ thuật
Kết nối con người
Trò chuyện với NB lo âu; đoán trước nhu cầu
Hỗ trợ gia đình đau buồn
Nghề chuyên môn
Kiến thức sâu, tự chủ quyết định
Chuẩn mực đạo đức
Học suốt đời, nghiên cứu, trách nhiệm giải trình
BẮT ĐẦU
ĐỊNH NGHĨA
ANA (2021)
Bảo vệ, thúc đẩy, tối ưu sức khỏe
Phòng bệnh, chấn thương; giảm đau khổ
ICN (2021)
Chăm sóc tự chủ và hợp tác
Mọi lứa tuổi, gia đình, cộng đồng, mọi bối cảnh
5 VAI TRÒ CỐT LÕI
Người chăm sóc
Phục hồi, quản lý triệu chứng, độc lập
Kỹ năng chuyên môn + hỗ trợ cảm xúc
Người bảo vệ quyền lợi
Bảo vệ quyền pháp lý, đạo đức
Hỗ trợ quyết định; lên tiếng khi lo ngại
Nhà giáo dục
Hướng dẫn NB, gia đình
Bệnh mạn, lối sống, chẩn đoán mới
Người giao tiếp
Cầu nối NB, gia đình, đa ngành
Trung tâm của an toàn, lòng tin
Quản lý, lãnh đạo
Phân công, ưu tiên, bênh vực cho nhân lực
Dẫn dắt nhóm qua thay đổi, khủng hoảng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC8
MỆT MỎI TRẮC ẨN – KIỆT SỨC – STS
MỆT MỎI DO TRẮC ẨN
Bản chất
"Cái giá của việc quan tâm"
Do đồng cảm sâu với NB nguy kịch, hấp hối
Đặc điểm
Tê cảm xúc, giảm nhạy cảm
Giảm đồng cảm; cáu kỉnh, rút lui
Giảm hài lòng công việc
Khởi phát
Có thể đột ngột
Sau ca sang chấn, nhiều ca tử vong
BẮT ĐẦU
KIỆT SỨC NGHỀ NGHIỆP
Bản chất
Căng thẳng nghề nghiệp mạn tính
Yêu cầu cao, ít kiểm soát, ít hỗ trợ
Mang tính hệ thống, tổ chức
Đặc điểm
Kiệt quệ cảm xúc; hoài nghi, phi cá nhân hóa
Giảm thành tựu, động lực, năng suất
Lý do rời nghề
Cân nhắc rời vị trí, hàng đầu: kiệt sức (65,9%; HRSA 2022, Hoa Kỳ)
Lương/phúc lợi; thiếu nhân lực; căng thẳng
SANG CHẤN THỨ PHÁT (STS)
Bản chất
Do chứng kiến/nghe sang chấn của NB
Hay gặp: cấp cứu, ICU, ung bướu, nhi
Đặc điểm
Ác mộng, suy nghĩ xâm nhập về NB
Cảnh giác quá mức; lo âu, sợ hãi; bất lực
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
8
MỆT MỎI TRẮC ẨN – KIỆT SỨC – STS
DẤU HIỆU
Cảm xúc
Lo âu, buồn, thờ ơ, cáu kỉnh, vô vọng
Nhận thức
Khó tập trung, suy nghĩ tiêu cực, hay quên
Hành vi
Tránh NB, vắng mặt, ăn nhiều, lạm dụng chất
Thể chất
Mệt mạn tính, mất ngủ, đau đầu, tiêu hóa
Chuyên môn
Mất ý nghĩa, làm nhóm kém
Tăng sai sót, thiếu chủ động
YẾU TỐ GÓP PHẦN
Người bệnh
NB nặng: sang chấn, tử vong lặp lại
Nhân sự
Thiếu người, ít thời gian chăm sóc
Ca trực
Ca dài, xoay ca rối loạn nhịp sinh học
Đạo đức
Xung đột giá trị (chăm sóc vô ích)
Hỗ trợ
Lãnh đạo kém; không có trao đổi sau ca
Tang thương
Mất mát lặp lại chưa được xử lý
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
9
PHÒNG NGỪA VÀ QUẢN LÝ KIỆT SỨC
TỰ CHĂM SÓC
Nguyên tắc
Tự chăm sóc là trách nhiệm nghề nghiệp
Ranh giới
Học nói không, nhờ giúp đỡ
Chánh niệm
Hít thở sâu, thiền, biết ơn
Thể chất
Ngủ đủ, ăn lành mạnh, vận động
Phản tư
Nhật ký, trao đổi đồng nghiệp, giám sát lâm sàng
Nghỉ ngơi
Nghỉ phép có ý nghĩa; ngắt kết nối công việc
Hỗ trợ
Tư vấn, chương trình hỗ trợ nhân viên, đồng đẳng
BẮT ĐẦU
CẤP TỔ CHỨC
An toàn tâm lý
Bình thường hóa việc xin giúp, nói về căng thẳng
Sau sự kiện
Trao đổi sau tử vong, biến cố nghiêm trọng
Lịch làm việc
Ca hợp lý; đảm bảo ngày nghỉ
Sức khỏe
Tâm thần, khả năng phục hồi, tập luyện
Đồng nghiệp
Cố vấn chính thức; lắng nghe đồng nghiệp
Lãnh đạo
Đào tạo nhận biết, phản hồi nhân ái
Ghi nhận
Tôn vinh thành công nhỏ, nỗ lực
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC10
XU HƯỚNG MỚI VÀ NĂNG LỰC QSEN
XU HƯỚNG
Cải cách y tế
Phòng ngừa, mở rộng tiếp cận
Chuyển sang nhà, phòng khám, cộng đồng
Y tế từ xa, theo dõi từ xa
Nhân khẩu học
Dân số già, nhiều bệnh mạn
Đa dạng văn hóa → khiêm tốn văn hóa
Công nghệ
EHR; hỗ trợ quyết định lâm sàng (CDSS)
Y tế từ xa; sàng lọc, tư vấn di truyền
EBP
Bằng chứng tốt nhất + chuyên môn
+ giá trị, mong muốn NB
Đặt câu hỏi với thực hành lỗi thời; cải tiến chất lượng
BẮT ĐẦU
6 NĂNG LỰC QSEN
1
Chăm sóc lấy NB làm trung tâm
2
Làm việc nhóm, hợp tác liên ngành
3
Thực hành dựa trên bằng chứng
4
Cải tiến chất lượng liên tục
5
An toàn: giảm nguy cơ cho NB, nhân viên
6
Tin học: giao tiếp, dữ liệu, hỗ trợ quyết định
ÁP DỤNG TẠI PACU
Ngôn ngữ
Dùng phiên dịch của BV khi NB hạn chế ngôn ngữ
Phân biệt đau, lo âu, thiếu oxy
Xuất viện
Giáo dục toàn diện; kết nối y tế từ xa
Đồng nghiệp
Nhận biết sớm kiệt sức, khổ tâm đạo đức
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC11
ĐÁNH GIÁ ĐƯỜNG THỞ BAN ĐẦU
NHẬN BIẾT TẮC NGHẼN
Âm thanh
Ngáy/khò khè: tắc một phần (lưỡi, mô mềm)
Thở rít: hẹp đường thở trên – cấp cứu
Im lặng: có thể tắc hoàn toàn
Quan sát
Dịch tiết, nôn, máu trong miệng
Hàm tụt sau, cổ gập
Thở nghịch thường: ngực thụt khi hít vào
Ngực cử động không đều: NKQ lọt phế quản gốc phải?
BẮT ĐẦU
HIỆU QUẢ HÔ HẤP
Tần số
Bình thường 12-20 lần/phút
< 10: nghi an thần, quá liều opioid
> 20: xẹp phổi, shunt, liệt nửa cơ hoành sau phong bế gian cơ bậc thang
> 20: co thắt phế quản, suy tim, tràn khí màng phổi, hít sặc
Độ sâu
Thở nông: giảm thể tích khí lưu thông, giữ CO₂
Nhịp
Ngừng thở, thở không đều: suy giảm thần kinh/do thuốc
Đối xứng
Không đối xứng: tràn khí màng phổi, rối loạn cơ hoành
Nghe phổi
Tìm dấu hiệu gợi ý chẩn đoán tiềm ẩn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
11
ĐÁNH GIÁ ĐƯỜNG THỞ BAN ĐẦU
OXY HÓA
Mục tiêu
SpO₂ ≥ 94% hoặc về giá trị nền
COPD/bệnh phổi mạn: chấp nhận 88-92%
Báo động đỏ
SpO₂ < 90% khi thở oxy: ngưỡng nguy kịch
Tụt bão hòa đột ngột có thể đi trước dấu suy hô hấp
Hành động
Oxy bổ sung: gọng mũi, mặt nạ, mặt nạ không thở lại
Đổi tư thế: nửa Fowler hoặc nằm nghiêng
Đánh giá nhu cầu dụng cụ bổ trợ/thông khí hỗ trợ
Hội chẩn gây mê/đội cấp cứu nhanh nếu không cải thiện
TƯ THẾ – GIƯỜNG
Nửa Fowler
Nâng đầu giường 30-45°
Tăng giãn nở phổi, cơ hoành di động tốt hơn
Dùng: hồi phục sau mổ, bệnh phổi kèm, dự phòng hít sặc, thông khí không xâm lấn
Tránh nếu cột sống cổ không vững hoặc chống chỉ định nâng đầu
Bảng điều khiển
Nâng đầu giường; chỉnh đoạn chân; nằm phẳng một chạm
Trendelenburg/Trendelenburg đảo ngược
Chế độ CPR: hạ giường tức thì, gỡ thanh chắn/khóa
Ý nghĩa
Nâng đầu + đẩy hàm giải tắc nghẽn nhanh
Đáp ứng nhanh khi ngừng tim, hít sặc, suy hô hấp
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
11
ĐÁNH GIÁ ĐƯỜNG THỞ BAN ĐẦU
CAN THIỆP KHẨN KHI
Không nghe tiếng thở và/hoặc ngực không cử động
SpO₂ < 90% hoặc xấu đi dù thở oxy
Thở rít thanh quản hoặc tắc nghẽn hoàn toàn
Không giữ được đường thở bằng thao tác cơ bản
Ngưng thở tái diễn, tri giác xấu đi
Oxy hóa, thông khí thay đổi nhanh
Thiếu oxy mô dù SpO₂ có vẻ đủ: tim nhanh, đau ngực, kích thích
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ / ĐỘI PHẢN ỨNG NHANH (BÁO ĐỘNG XANH)
THEO DÕI
Khi đã ổn định
Đánh giá lại mỗi 5-15 phút
Sau mỗi lần dùng thuốc, đổi tư thế
Khi tri giác hoặc dấu hiệu sinh tồn thay đổi
Nguyên tắc
Mọi bệnh nhân sau gây mê: coi là có nguy cơ đường thở
Không chỉ dựa SpO₂: nhìn nỗ lực thở, nghe tiếng thở
Tư thế là thao tác đường thở đầu tiên
Nắm quy trình cấp cứu đường thở của khoa
Ghi chép đánh giá, can thiệp rõ ràng, kịp thời
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
12
GIẢM OXY MÁU – QUẢN LÝ OXY
NHẬN BIẾT
Dấu hiệu sớm
Thở nhanh, nông, tăng công thở, phập phồng cánh mũi
Bồn chồn, lo âu, lú lẫn, hung hãn
Vã mồ hôi, da nhợt/xanh tái
Tim nhanh, tăng HA nhẹ
Dấu hiệu muộn/nặng
Co kéo cơ hô hấp phụ, thở nghịch thường, ngừng thở
Li bì, co giật, hôn mê
Tím (quanh môi), nổi vân tím
Tim chậm, tụt HA, loạn nhịp
BẮT ĐẦU
TRẺ NHỎ
Tiếng khóc yếu; da xanh xao, mạch ngoại biên yếu; bú kém hoặc li bì
NGUYÊN NHÂN
Giảm thông khí
Đau (thở nông), an thần, thuốc mê
Mất nhu mô
Cắt thùy, cắt phổi: giảm diện tích trao đổi khí
Thành ngực
Đau, băng ép chặt, chấn thương mổ hạn chế giãn nở
ARDS
Tổn thương viêm, dịch thoát mao mạch, giảm giãn nở phổi
NKQ quá sâu
Thông khí một bên, thường phổi phải
Cung lượng tim thấp
Tưới máu kém, giảm cung cấp oxy mô
Bệnh phổi sẵn có
COPD, hen, bệnh phổi kẽ, ngưng thở khi ngủ
LƯU Ý
Giảm oxy máu: SpO₂ thấp; thiếu oxy mô: có thể xảy ra dù SpO₂ bình thường
Cả hai diễn tiến âm thầm: suy hô hấp, loạn nhịp, tử vong
Nguy cơ cao: mổ lồng ngực, bụng lớn, mổ nguy cơ cao
COPD nặng: tránh thở quá nhiều oxy, giữ SpO₂ trong mục tiêu cho phép
Cân bằng giảm đau – hô hấp; ưu tiên giảm đau đa phương thức
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
12
GIẢM OXY MÁU – QUẢN LÝ OXY
BÁO BS GÂY MÊ/NHÓM ĐIỀU TRỊ KHISpO₂ VẪN < 90% DÙ THỞ OXY · NGỦ GÀ, KHÔNG ĐÁP ỨNG, TỤT HA · CẦN KHÍ MÁU/HÌNH ẢNH
NGUYÊN TẮC
Không chỉ dựa vào oxy: điều trị nguyên nhân
Cảnh giác giảm oxy âm thầm: giảm thông khí bị oxy che lấp
Đánh giá lại mỗi 5-15 phút, dày hơn nếu không ổn định
Luôn sẵn máy hút, bóng – mặt nạ, dụng cụ đường thở nâng cao
Dùng thán đồ nếu có, nhất là nguy cơ cao/đang dùng opioid
Ghi chép can thiệp, lưu lượng oxy, đáp ứng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
13
ĐO SpO₂ TẠI PACU
VỊ TRÍ CẢM BIẾN
Ngón tay
Phổ biến, dễ tiếp cận
Kém chính xác khi chi lạnh, sơn móng, tưới máu kém
Ngón chân
Khi không tiếp cận được hai tay
Khó cố định; cho kết quả chậm hơn
Dái tai
Ít bị co mạch ảnh hưởng; đáp ứng nhanh
Có thể khó chịu; kém ổn định
Cánh mũi
Chính xác khi tưới máu kém
Ít dùng; dễ tụt
Thực hành tốt
Vị trí ấm, tưới máu tốt, sạch
Dùng lâu: xoay đổi vị trí tránh tổn thương da
BẮT ĐẦU
SAI SỐ – KHẮC PHỤC
Đặt sai, lỏng
Giả thấp/sai → cố định chắc, đặt nơi tưới máu tốt
Tưới máu kém
Tụt HA, sốc, hạ thân nhiệt, thiếu máu, vận mạch → làm ấm chi, đổi vị trí
Cử động
Run, rung → cảm biến chống nhiễu, đặt lại lúc nghỉ
Ánh sáng mạnh
Đèn mổ, đèn phòng → che chắn cảm biến
Sơn/móng giả
Đỏ sẫm, đen cản ánh sáng → tháo sơn hoặc đổi vị trí
Ngộ độc CO
Không phân biệt carboxyhemoglobin → SpO₂ giả cao
Methemoglobin
SpO₂ nằm khoảng 85% bất kể oxy hóa thực
Da sẫm màu
Melanin làm ước tính oxy cao hơn thực tế
SpO₂ < 75%
Có thể đánh giá thấp hoặc cao oxy hóa
Không khớp lâm sàng
Báo cáo, nâng mức xử trí sớm
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
13
ĐO SpO₂ TẠI PACU
TRÁCH NHIỆM ĐD
Theo dõi liên tục ngay khi vào PACU
Ghi SpO₂ mỗi 5-15 phút hoặc theo quy trình đơn vị
Chỉnh oxy theo xu hướng SpO₂ và lâm sàng
Dặn bệnh nhân không làm tuột cảm biến (nhất là khi bồn chồn)
Đặt giới hạn báo động phù hợp, báo động luôn bật
Nguy cơ cao (opioid, an thần): dùng thêm thán đồ
SpO₂ bình thường vẫn có thể tăng CO₂ máu
Luôn coi số đo thấp là vấn đề thật, đánh giá lại ngay
Cân nhắc theo dõi liên tục ít nhất 1 giờ sau mổ, lâu hơn nếu nguy cơ cao
ĐỌC MÁY THEO DÕI
Trắng
Tần số thở, EtCO₂, báo động ngưng thở
Đỏ
HA không xâm lấn (đo ngắt quãng bằng băng quấn)
Lưu ý
Đối chiếu chất lượng sóng với con số
Sóng phẳng/không đều: tưới máu kém hoặc cảm biến xê dịch
Kết hợp ECG, SpO₂, dữ liệu hô hấp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
14
THÁN ĐỒ (EtCO₂) TẠI PACU
NGUYÊN LÝ
Đo liên tục CO₂ khí thở ra; EtCO₂ bình thường 35-45 mmHg
SpO₂ theo dõi oxy hóa; thán đồ theo dõi thông khí
Cảnh báo giảm thông khí sớm hơn SpO₂, nhất là khi thở oxy
Không đặt NKQ: dễ sai số (khí tươi, cử động, vị trí lấy mẫu), thường đo thấp hơn thực
Không đặt NKQ: sóng khác dạng “hình hộp” khi thở máy
BẮT ĐẦU
CHỈ ĐỊNH
Đang dùng opioid TM hoặc thuốc an thần
Bệnh hô hấp sẵn có: OSA, COPD
Cao tuổi, béo phì
Liều opioid cao, dự kiến PCA opioid TM sau mổ
Gây tê tủy sống/ngoài màng cứng; mổ bụng/ngực trên
Nguy cơ tắc đường thở/giảm thông khí do nguyên nhân khác
DIỄN GIẢI
< 35 mmHg
Tăng thông khí: đau, lo âu, thiếu oxy, thuyên tắc phổi, toan chuyển hóa
> 45 mmHg
Giảm thông khí: opioid, an thần, tắc đường thở, yếu thần kinh cơ, COPD nặng
Sóng nhỏ dần
Tắc đường thở: OSA, opioid, thuốc tồn lưu, an thần
Mất sóng/đường thẳng
Ngừng thở, mất kết nối, sự cố thiết bị, ngừng tim
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
14
THÁN ĐỒ (EtCO₂) TẠI PACU
TRÁCH NHIỆM ĐD
Đặt đúng cannula mũi có cổng lấy mẫu hoặc mặt nạ đầu nối dòng bên
Theo dõi sóng liên tục; sóng bất thường/mất sóng: xử trí ngay
Kiểm tra nước đọng làm tắc ống lấy mẫu
Ghi EtCO₂ và xu hướng cùng dấu hiệu sinh tồn
ĐIỂM THỰC HÀNH
Thán đồ thay đổi là dấu hiệu sớm nhất; không chờ SpO₂ giảm
Kết hợp với SpO₂ để theo dõi hô hấp toàn diện
Nắm ngưỡng báo động của cơ sở (ví dụ cao > 50, thấp < 30 mmHg)
Nhiều nơi bắt buộc thán đồ khi an thần vừa – sâu
Ưu điểm: phát hiện ngưng thở, tắc nghẽn tức thời; hỗ trợ chuẩn độ opioid
Theo dõi hiệu quả nhịp thở cứu trợ/hỗ trợ thông khí; tăng an toàn ở OSA
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
15
KHÍ MÁU ĐỘNG MẠCH TẠI PACU
GIÁ TRỊ BÌNH THƯỜNG
PaCO₂
35-45 mmHg; thường cao hơn EtCO₂ 2-5 mmHg
HCO₃⁻
22-26 mEq/L (thành phần chuyển hóa)
SaO₂
Bão hòa oxy máu động mạch, tương quan SpO₂
Lactate
Tùy chọn: tưới máu mô, nghi nhiễm khuẩn huyết/sốc
BẮT ĐẦU
CHỈ ĐỊNH
Hô hấp thay đổi cấp
Nhịp thở tăng/giảm đột ngột; thở nông, gắng sức; co kéo cơ phụ
Giảm oxy máu
SpO₂ < 90% không đáp ứng oxy
SpO₂ không tin cậy (tưới máu kém, cử động); không khớp lâm sàng
Giảm/tăng thông khí
Thở chậm, an thần, opioid: nghi PaCO₂ tăng
Lo âu, đau, thiếu oxy: kiềm hô hấp, PaCO₂ giảm
Ý thức thay đổi
Kích thích, lú lẫn, ngủ gà không rõ nguyên nhân
Nghi tăng CO₂ máu, bệnh não thiếu oxy; chậm hồi tỉnh
Toan – kiềm
Toan chuyển hóa: nhiễm khuẩn huyết, toan ceton ĐTĐ, tăng thân nhiệt ác tính, suy thận cấp, toan lactic
Toan hô hấp do giảm thông khí
Đang thở máy
Xác minh hiệu quả máy thở, hướng dẫn chỉnh cài đặt
Đặt NKQ/sau rút ống có EtCO₂ tăng, ngực di động kém
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
15
KHÍ MÁU ĐỘNG MẠCH TẠI PACU
VAI TRÒ ĐD
Khí máu đánh giá oxy hóa, thông khí, toan – kiềm chính xác hơn SpO₂/thán đồ
ĐD nhận diện chỉ định, lấy mẫu kịp thời
Phối hợp BS gây mê/hồi sức để diễn giải, hành động
LÀM KHÍ MÁU + BÁO NGAYÊ KÍP GÂY MÊ / HỒI SỨC CẤP CỨU – KHÔNG TRÌ HOÃN
ĐIỂM THỰC HÀNH
Không trì hoãn đánh giá ở bệnh nhân không ổn định
Phân biệt giảm oxy máu, tăng CO₂ máu, nguyên nhân chuyển hóa
Đặc biệt quan trọng khi thở máy, triệu chứng thần kinh bất ngờ
Luôn đối chiếu kết quả với lâm sàng, báo ê kíp kịp thời
Nắm quy trình lấy mẫu và ghi chép của cơ sở
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
16
LIỆU PHÁP OXY BỔ SUNG
MỤC TIÊU
Duy trì SpO₂ ≥ 94% (hoặc mức nền nếu thấp hơn)
Đảo ngược nhanh giảm oxy máu; hỗ trợ oxy mô khi hồi tỉnh
Nguyên nhân thường gặp: thuốc tồn dư, thở nông, giảm FRC
BẮT ĐẦU
THIẾT BỊ
Cannula mũi
1-6 L/phút, FiO₂ 24-44%
Giảm oxy nhẹ; thoải mái; kém khi thở miệng
Mặt nạ đơn giản
5-10 L/phút, FiO₂ 40-60%
Tối thiểu 5 L/phút tránh hít lại CO₂
Giảm oxy trung bình; kém thoải mái khi dùng lâu
Không thở lại (NRB)
10-15 L/phút, FiO₂ tới 70-100%
Giảm oxy cấp/nặng; túi dự trữ phồng hoàn toàn
Chỉ dùng ngắn hạn (không làm ẩm)
Venturi
FiO₂ cố định: 24%, 28%, 31%, 35%, 40%, 50%
Đầu nối màu; ví dụ 24% – 2 L, 28% – 4 L, 31% – 6 L
35% – 8 L, 40% – 10 L, 60% – 15 L/phút
Lý tưởng cho COPD, ứ CO₂: kiểm soát FiO₂ chính xác
LƯU Ý
Thẻ GIẢM OXY MÁU – QUẢN LÝ OXY (#12) ghi mặt nạ đơn giản 6-10 L (FiO₂ 35-50%), NRB tối đa 90-100%: nguồn khác nhau
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
16
LIỆU PHÁP OXY BỔ SUNG
THẬN TRỌNG
Tránh
FiO₂ > 0,5 kéo dài > 24 giờ: độc tính oxy, tổn thương phổi
Oxy dòng cao ở COPD nặng không chỉ định: ức chế hô hấp, tăng CO₂
Oxy khô lưu lượng cao: kích ứng niêm mạc; dùng lâu cân nhắc làm ẩm
Theo dõi
FiO₂ cao: xẹp phế nang do hấp thu
Cháy nổ: cấm hút thuốc, lửa trần gần bệnh nhân
Tổn thương da dưới dây mặt nạ/nòng mũi
Đặt lệch nòng mũi/mặt nạ làm mất tác dụng
THEO DÕI – ĐIỀU CHỈNH
Liên tục
Chỉnh lưu lượng giữ SpO₂ ≥ 94%
Đánh giá lại sau đổi tư thế, dùng thuốc, biến cố hô hấp
Cai oxy khi
Tỉnh, tự thở độc lập
SpO₂ > 94% khi thở oxy tối thiểu
Không dấu suy hô hấp
Ghi chép
Thiết bị, lưu lượng; đáp ứng SpO₂
Thay đổi cài đặt; dung nạp, đánh giá hô hấp
ĐIỂM THỰC HÀNH
Chọn thiết bị ít xâm lấn nhất vẫn đạt oxy hóa
Bắt đầu lưu lượng thấp, tăng dần, trừ suy hô hấp cấp
COPD/giữ CO₂: mặt nạ Venturi, SpO₂ mục tiêu 88-92%
Ống oxy thông, cố định chắc, không gập
Kiểm tra độ vừa mặt nạ, tránh tổn thương tì đè
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
17
LÀM ẨM VÀ KHÍ DUNG
CHỈ ĐỊNH LÀM ẨM
Oxy ≥ 4 L/phút qua nòng mũi hoặc mặt nạ
Bỏ qua đường hô hấp trên: NKQ, mở khí quản
Dịch tiết đặc, dính
Mất nước, sốt tăng mất dịch không nhận biết
Dùng khí y tế khô kéo dài
Mổ ngực/bụng: ho đau hoặc yếu
Thở máy xâm lấn hoặc không xâm lấn (CPAP, BiPAP)
BẮT ĐẦU
HỆ THỐNG
Bình sủi bọt
Oxy lưu lượng thấp (nòng mũi ≥ 4 L/phút); sủi qua nước vô khuẩn
Làm ẩm chủ động
Thở máy, oxy dòng cao, CPAP/BiPAP; chỉnh được độ ẩm
HME
“Mũi nhân tạo” cho NKQ ngắn hạn; không hợp khi đờm đặc
Khí dung phun tia
Khí nén: thuốc giãn phế quản, nước muối, thuốc khác
Khí dung siêu âm
Dao động tần số cao; lắng đọng sâu, chi phí cao hơn
THUỐC KHÍ DUNG
Giãn phế quản
Albuterol, ipratropium: co thắt phế quản, khò khè
Nước muối
Sinh lý/ưu trương: làm loãng đờm
Corticosteroid
Budesonide: viêm đường thở
Kháng sinh
Thỉnh thoảng ở mở khí quản/NKQ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
17
LÀM ẨM VÀ KHÍ DUNG
TRÁCH NHIỆM ĐD
Đúng liều, đúng thiết bị đưa thuốc
Kỹ thuật đúng: kín mặt nạ, ngồi thẳng, lưu lượng phù hợp
Theo dõi run, tim nhanh khi dùng giãn phế quản
Đánh giá lại âm phổi, nhịp thở, SpO₂ sau dùng thuốc
THỰC HÀNH TỐT
Thay buồng làm ẩm, dây dẫn theo quy trình (thường 24-48 giờ)
Tránh ẩm quá mức: đọng nước trong dây, kích ứng đường thở
Thiếu ẩm: môi khô nứt, đờm đặc khó hút, ho, tụt bão hòa; hậu quả: nút nhầy, nhiễm khuẩn
Thở máy thiếu ẩm: tăng sức cản, cảnh báo áp lực
Đờm đặc nhiều: thay HME bằng làm ẩm chủ động
Nghi co thắt phế quản: dự phòng giãn phế quản trước hút đờm
Bệnh nhân NKQ: thiết lập làm ẩm với mạch máy thở trước rút ống
KIỂM SOÁT NHIỄM KHUẨN
Chỉ dùng nước vô khuẩn; không bao giờ dùng nước máy
Không châm thêm vào nước cũ: đổ bỏ, nạp nước vô khuẩn mới
Khử khuẩn thiết bị khí dung giữa các bệnh nhân
Theo dõi, đổ bỏ nước đọng cẩn thận tránh hít sặc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
18
BIẾN CHỨNG ĐƯỜNG THỞ – YẾU TỐ NGUY CƠ
NGƯỜI BỆNH
OSA
Dễ xẹp đường thở khi an thần, nằm ngửa; rất nhạy opioid
Béo phì (BMI > 30)
Mô mềm chèn ép, vòng cổ to; giảm FRC, cơ hoành, giãn nở ngực
COPD, hen
Bẫy khí, giảm oxy, co thắt phế quản
Sơ sinh, cao tuổi
Phản xạ yếu; nhạy thuốc an thần
Hút thuốc lá
Viêm đường thở mạn, tăng tiết nhầy
Khó đặt NKQ
Bất thường giải phẫu, đường thở không ổn định
Thai kỳ
Phù mô đường thở, giảm dự trữ oxy
Nôn gần đây
Tắc đường thở, viêm phổi hít
Mallampati độ 3-4
Dự đoán khó quan sát, khó kiểm soát đường thở
BẮT ĐẦU
GIẢM NGUY CƠ
Nhận diện nguy cơ cao từ hồ sơ, sàng lọc tiền phẫu (OSA, khó đặt NKQ)
Sẵn sàng ống hút, canuyn miệng/mũi, bóng – mặt nạ, xe đường thở
Nguy cơ cao: SpO₂ liên tục + EtCO₂; OSA đến khi tỉnh hẳn, ổn định
Opioid thận trọng, chuẩn độ chậm; dự trù thuốc đối kháng
Tư thế: nâng đầu, duỗi cổ, nằm nghiêng hoặc nửa Fowler
OSA: tránh nằm ngửa nếu có thể
Tắc nghẽn: ngửa đầu – nâng cằm/đẩy hàm đầu tay
Gắn cờ “Cảnh báo đường thở” trước mổ; dụng cụ sẵn tại giường
Xem ghi chú mổ/gây mê về rút ống khó
Nghi chảy máu đường thở trên: trì hoãn uống và hút đờm mạnh
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
18
BIẾN CHỨNG ĐƯỜNG THỞ – YẾU TỐ NGUY CƠ
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
18
BIẾN CHỨNG ĐƯỜNG THỞ – YẾU TỐ NGUY CƠ
NGUY CƠ DO THUỐC MÊ
Opioid / benzodiazepine
Tần số thở < 10, thở nông, “yên lặng”; SpO₂ < 90% dù thở oxy; khó đánh thức
→ Kích thích, nâng đầu, khai thông, bật thán đồ; tạm ngừng thuốc
→ Cân nhắc naloxone/flumazenil theo phác đồ; gọi gây mê nếu không cải thiện nhanh
Giãn cơ tồn dư
Nắm tay yếu, không nâng đầu, khí lưu thông thấp, SpO₂ vẫn “ổn”
→ Nâng đầu, hỗ trợ, BVM nếu cần; báo BS gây mê để đảo ngược
→ Sẵn đặt lại NKQ; ghi giờ, liều giãn cơ và thuốc đảo ngược
Dịch nhiều / phù phổi áp lực âm
Sau co thắt thanh quản: tụt oxy đột ngột, đờm hồng bọt, ran nổ
→ Oxy 100%, BVM; gọi gây mê; dự kiến đặt lại NKQ, chuyển ICU
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
19
SAU RÚT NKQ – PHÙ THANH QUẢN – OSA
SAU RÚT ỐNG
Thời điểm
Biến chứng thường trong 15-30 phút đầu
Tiêu chuẩn rút
Tỉnh, làm theo lệnh, còn phản xạ nuốt, ho
SpO₂ > 92% khi FiO₂ ≤ 40%
Tần số thở > 10 lần/phút; khí lưu thông > 5 mL/kg
Nguy cơ
Mất phản xạ, co thắt thanh quản, giảm thông khí, phù thanh quản
BẮT ĐẦU
PHÙ THANH QUẢN
Sớm
Thở rít thì hít vào, khàn tiếng
Lo âu, tim nhanh, co kéo
Ho kiểu “sủa”, giảm âm thở
Muộn (nặng)
Thở rít hai thì, mất tiếng
Lơ mơ, thở chậm, tim chậm
Co kéo rõ, SpO₂ giảm, khó nuốt
NGUY CƠ – PHÒNG
Trẻ < 4 tuổi, nhiễm khuẩn hô hấp trên, tiền sử croup/phù sau rút
Mổ đầu cổ, chấn thương, đặt NKQ khó, ống lớn, NKQ > 1 giờ, phản vệ
Phòng: ống cỡ phù hợp; hạn chế ho/gắng sức khi tỉnh; trẻ em nhiễm khuẩn hô hấp trên cấp: tránh đặt NKQ mổ chương trình
Kiểm tra rò khí quanh cuff (nhắm ~25-35 cm H₂O áp lực đỉnh) khi phù hợp
BÁO SỚMBS GÂY MÊ / TAI MŨI HỌNG NẾU THỞ RÍT KÉO DÀI HOẶC NẶNG LÊN
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
19
SAU RÚT NKQ – PHÙ THANH QUẢN – OSA
THUỐC – LIỀU
Trung bình (theo phác đồ)
Epinephrine racemic khí dung 0,05 mL/kg dung dịch 2,25% trong 3 mL NaCl 0,9%
Lặp lại mỗi 30 phút, tối đa 3 liều
Dexamethasone TM 0,5 mg/kg mỗi 6 giờ (trẻ em tối đa 10 mg)
Nặng
Heliox 80/20 qua mặt nạ không thở lại
Suy hô hấp tăng: thông khí áp lực dương (BVM đồng bộ)
Chuẩn bị đặt lại NKQ ống nhỏ hơn; mời gây mê/TMH ngay
OSA – QUY TRÌNH
1. Nhận diện
Sàng lọc OSA đã chẩn đoán/nghi ngờ
Báo toàn ê kíp: BS gây mê, ĐD khoa phòng, dược
2. Rút NKQ
Chỉ rút khi tỉnh hoàn toàn, đáp ứng tốt
Nửa ngồi 30-45° trước rút
PTV cho phép: nằm nghiêng sau rút
3. An thần
Dùng thang chuẩn (RASS)
Tránh an thần quá mức, nhất là opioid, benzodiazepine
4. Theo dõi
Ngưng thở, nhu cầu oxy tăng, đau – an thần lệch, tụt bão hòa
EtCO₂ + SpO₂ liên tục
Can thiệp: nâng đầu giường, canuyn mũi hầu, áp lực dương khi cần
5. PAP
OSA đã biết: khởi động PAP tại PACU (máy nhà/viện)
CPAP tự điều chỉnh nếu có; chỉnh khi còn tắc
Giảm oxy kéo dài dù thở oxy: cân nhắc PAP trước chuyển khỏi PACU
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
19
SAU RÚT NKQ – PHÙ THANH QUẢN – OSA
TRÁCH NHIỆM ĐD
Sẵn sàng
Xe đường thở tại giường: máy hút, canuyn, bóng – mặt nạ, ống NKQ, đèn soi
Luôn ở cạnh bệnh nhân an thần/giảm thông khí
Báo động sớm: gọi hỗ trợ trước khi phải bóp bóng
Tư thế
Nâng đầu giường 30-45°
Ngủ gà hoặc nôn: nằm nghiêng hồi phục
Hô hấp
Tập phế dung, hít sâu, ho
Giảm đau chủ động, tránh “giữ vùng đau” thở nông, không an thần quá mức
Theo dõi
EtCO₂ nếu nguy cơ ức chế hô hấp
Đánh giá lại thường xuyên 30 phút đầu sau rút
Cảnh giác tắc “im lặng”: ngực di động, không luồng khí
Dùng FiO₂ thấp nhất đạt mục tiêu SpO₂
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
20
TẮC NGHẼN ĐƯỜNG THỞ
CHẨN ĐOÁN
Một phần
Thở rít, thở ồn
Khò khè, thở rền
Hoàn toàn
Đường thở im lặng
Mất âm thở, không luồng khí
Ngưng thở: dấu hiệu muộn, nguy hiểm
Co kéo trên ức, liên sườn; thở nghịch lý ngực–bụng
Tím môi, giường móng; xanh xao, vã mồ hôi
SpO₂ giảm, nhất là < 90% dù thở oxy
Bồn chồn, lú lẫn; giảm ý thức; không đáp ứng (nặng)
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢNGAY
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
20
TẮC NGHẼN ĐƯỜNG THỞ
ĐIỀU TRỊ
Không cải thiện
Gọi nhóm gây mê hoặc kích hoạt đáp ứng khẩn cấp
Nghi co thắt thanh quản
Cân nhắc PPV, hút đàm
Có thể succinylcholine liều thấp (xem Co thắt thanh quản, #22)
LƯU Ý
Không quét ngón tay mù: đẩy dị vật sâu hơn, gây chấn thương
NGUYÊN NHÂN
Xẹp mô mềm
Lưỡi, khẩu cái mềm, cơ hầu họng giãn
Thuốc
An thần, quá liều opioid: giảm trương lực, ức chế hô hấp
Béo phì, OSA
Mô mềm dư; đường thở trên dễ xẹp
Co thắt thanh quản
Sau kích thích hoặc rút NKQ
Dị vật
Răng giả lỏng, gạc phẫu thuật, cục máu đông
Phù nề
Sau phẫu thuật TMH, vùng cổ; can thiệp đường thở; dị ứng, phản vệ
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
21
GIẢM THÔNG KHÍ VÀ NGỪNG THỞ
CHẨN ĐOÁN
Giảm thông khí
Thở chậm, nông
EtCO₂ tăng (giảm nếu tắc nghẽn)
Nhịp nhanh, bồn chồn
Ngừng thở
Ngực không di động, im lặng
SpO₂ giảm nhanh, nhất là khi không thở oxy
Nhịp chậm dần, loạn nhịp, rồi tím
Không đáp ứng nếu giảm tưới máu não
SpO₂ có thể bình thường vài phút khi thở oxy: đừng chờ SpO₂ giảm
Dùng capnography và quan sát trực tiếp nỗ lực thở
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
21
GIẢM THÔNG KHÍ VÀ NGỪNG THỞ
ĐIỀU TRỊ
Nghi do opioid
Naloxone 0,04-0,4 mg TM, chỉnh theo đáp ứng
Theo dõi tái phát: naloxone ngắn hơn đa số opioid
Giãn cơ tồn dư
Neostigmine + kháng cholinergic, hoặc
Sugammadex (với rocuronium/vecuronium)
Theo dõi hồi phục cử động, thông khí
Không cải thiện
Gọi gây mê/đội cấp cứu nhanh
Chuẩn bị đặt NKQ; thiết bị đường thở sẵn sàng
NGUYÊN NHÂN
Opioid tồn dư
Ức chế trung tâm hô hấp; giảm nhạy cảm CO₂, thiếu oxy
An thần (midazolam)
Ức chế TKTW, giảm trương lực đường thở; cộng hợp opioid
Hóa giải giãn cơ chưa đủ
Yếu cơ hoành, cơ liên sườn: thở nông
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
22
CO THẮT THANH QUẢN
CHẨN ĐOÁN
Một phần
Thở rít thì hít vào, âm cao
Có nỗ lực thở, còn ít luồng khí
Hoàn toàn
Ngực im lặng, gắng sức mạnh
Không luồng khí, không tiếng thở
Ngực chuyển động nghịch thường
SpO₂ giảm nhanh; co kéo trên ức, liên sườn
Nhịp nhanh → nhịp chậm
Tím nếu không xử trí trong 1-2 phút
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢNGAY LẬP TỨC
ĐIỀU TRỊ
Kéo dài > 30 giây
Lidocain 1,5 mg/kg TM (dung dịch 1%)
Giảm phản xạ thanh quản
Không hiệu quả
Succinylcholine 0,1-2 mg/kg TM
Atropine 20 mcg/kg TM: trẻ em, nhịp chậm do succinylcholine
Dây thanh đã giãn
Tiếp tục BVM oxy 100%
Chuẩn bị NKQ nếu đường thở, oxy hóa không phục hồi nhanh
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
22
CO THẮT THANH QUẢN
YẾU TỐ NGUY CƠ
Người bệnh
Trẻ em (nhất là < 5 tuổi), OSA
Phẫu thuật
TMH, miệng–hàm–mặt, tuyến giáp
Gây mê
Mê nông khi rút ống; hút sâu gần dây thanh
Kích thích
Máu, dịch tiết, nôn gần dây thanh
Nhiễm trùng
Gần đây (trong 6 tuần) hoặc đang nhiễm trùng hô hấp trên
Môi trường
Khí lạnh phòng mổ, khí kích thích
LƯU Ý
Không hút dịch, đặt dụng cụ đường thở khi đang co thắt
Hút sạch dịch, máu trước rút ống
Nhi: liều thấp hơn, leo thang nhanh hơn
Đánh giá lại độ thông thoáng trước khi kết luận đã hết
Ghi: giờ khởi phát, can thiệp, thuốc, đáp ứng
CĐ PHÂN BIỆT
- Co thắt phế quản (xem #23)
- Tắc nghẽn đường thở trên (xem #20)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
23
CO THẮT PHẾ QUẢN
CHẨN ĐOÁN
BN tự thở
Khò khè, nhất là thì thở ra
Thì thở ra kéo dài
Co kéo cơ phụ, cánh mũi phập phồng
Thở nhanh, SpO₂ giảm
BN thở máy
Áp lực đỉnh (PIP) tăng
Thể tích khí lưu thông giảm
EtCO₂ dạng “vây cá mập”
Bóp bóng tay cứng
Muộn: SpO₂ giảm, tăng CO₂, đổi ý thức
Luôn nghe phổi: giảm/mất âm phổi = nặng hơn hoặc tắc hoàn toàn
Nguy cơ cao: hen, COPD, nhiễm trùng hô hấp trên gần đây
BẮT ĐẦU
ĐIỀU TRỊ
Vẫn tiếp diễn
Thêm ipratropium bromide khí dung
Corticosteroid toàn thân: methylprednisolone hoặc dexamethasone TM (tác dụng chậm)
Kháng trị: cân nhắc aminophylline liều nạp + duy trì (hiếm, ca nặng)
Thông khí
Oxy 100%; BVM nhẹ nhàng, tránh chấn thương áp lực
Đang thở máy
Kéo dài thở ra: I:E 1:3 hoặc 1:4
Theo dõi auto-PEEP, căng phồng phổi động
Giảm thể tích khí lưu thông, áp lực đỉnh
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
23
CO THẮT PHẾ QUẢN
NẾU NGHI PHẢN VỆ
Thuốc
Epinephrine TB hoặc TM (theo mức độ nặng)
Kháng histamine: diphenhydramine TM
Corticosteroid
Chuẩn bị
Bảo vệ đường thở; chuyển ICU
LƯU Ý
Loại trừ cơ học trước: ống gập, ống lệch, nút nhầy
Không trì hoãn thuốc giãn phế quản
Nghe phổi lại sau mỗi can thiệp
NGUYÊN NHÂN
Cơ học
Ống vào phế quản, kích thích ống NKQ, hút đờm, dị vật
Thuốc
Thuốc hóa giải, kháng sinh
Dị ứng, phản vệ
Thuốc, latex, chế phẩm máu
Bệnh nền
Hen, COPD; tăng phản ứng sau rút NKQ
Môi trường
Khí lạnh, khô, chất kích thích
CĐ PHÂN BIỆT
- Co thắt thanh quản (xem #22)
- Tắc nghẽn đường thở trên (xem #20)
- Lo âu, “khó thở sau mổ”
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
24
PHÙ PHỔI SAU TẮC NGHẼN (POPE)
CHẨN ĐOÁN
Ngay sau giải quyết tắc nghẽn (thường co thắt thanh quản)
Đờm hồng, bọt đột ngột
Thở nhanh, khó thở, khò khè; co kéo cơ phụ
Ran nổ lan tỏa hai phổi
SpO₂ giảm nhanh dù thở oxy; tím (nặng)
X-quang: thâm nhiễm hai bên, tim không to
Thường nhịp nhanh, HA tăng; tụt HA nếu tim suy
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBÁC SĨ GÂY MÊ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
24
PHÙ PHỔI SAU TẮC NGHẼN (POPE)
ĐIỀU TRỊ
Dịch
Hồi sức dịch thận trọng; tránh truyền quá nhiều
Không cho lợi tiểu theo phản xạ
Furosemide chỉ khi xác nhận quá tải dịch
Cân nhắc giãn mạch giảm tiền gánh
Theo dõi
SpO₂, ECG liên tục; khí máu động mạch
Nước tiểu, cân nặng, dịch vào/ra
X-quang ngực lại nếu dai dẳng, nặng lên
Leo thang
Báo hồi sức tích cực sớm nếu thiếu oxy kéo dài
YẾU TỐ NGUY CƠ
Tắc nghẽn: co thắt thanh quản, u, tụ máu, phù nề đường thở
Ngạt, siết cổ; OSA kèm an thần quá mức; rút ống sai thời điểm
Người trẻ khỏe, cơ hô hấp mạnh; trẻ em
Phẫu thuật đầu cổ, TMH; đường thở khó
Nhiễm trùng hô hấp trên gần đây
LƯU Ý
Nghi POPE nếu oxy không cải thiện sau hết co thắt
Thường hồi phục trong 12-24 giờ nếu xử trí kịp
CĐ PHÂN BIỆT
- Quá tải dịch
- Phù phổi do tim
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
25
GIẢM THÔNG KHÍ DO OXY
CHẨN ĐOÁN
Sớm
Lú lẫn nhẹ, giảm nhận thức
Buồn ngủ, đáp ứng chậm
PaCO₂ tăng trên ABG
SpO₂ bình thường hoặc cao
Muộn
Lơ mơ → hôn mê do CO₂
Toan hô hấp trên ABG
Thở nông, thở chậm
Suy hô hấp cần NKQ
BN ứ CO₂ mạn được thở oxy nồng độ cao
BẮT ĐẦU
ĐIỀU TRỊ
SpO₂ < 88%
Không ngừng oxy: phải điều chỉnh giảm oxy máu
Tăng oxy khi cần; theo dõi nhịp thở, EtCO₂, ABG
Oxy cải thiện, tri giác xấu đi
Nghi giảm thông khí do oxy
Báo nhóm điều trị/hô hấp
Chuẩn bị BiPAP hoặc đặt NKQ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
25
GIẢM THÔNG KHÍ DO OXY
THEO DÕI
Không chỉ dựa vào SpO₂
Lú lẫn, buồn ngủ, thở chậm, đau đầu
Nghi ngờ: lấy ABG; PaCO₂ tăng + pH giảm = toan hô hấp
EtCO₂: theo dõi xu hướng CO₂ liên tục
NGUY CƠ – PHÒNG NGỪA
Sàng lọc
Xem tiền sử COPD, OSA, ABG cũ
Cờ cảnh báo nhạy cảm oxy trong hồ sơ
COPD giai đoạn cuối
“Phù tím”: tím, phù ngoại biên, PaCO₂ nền cao
OSA
Buồn ngủ ngày, béo phì, chưa dùng CPAP
Hội chứng Pickwick
Béo phì, giảm thông khí, buồn ngủ, suy tim phải
Khác
Tiền sử tăng CO₂ do oxy
Giảm oxy máu trước mổ không rõ + buồn ngủ
LƯU Ý
Bắt đầu oxy thấp, chuẩn độ từ từ, đánh giá lại
Ghi: mục tiêu SpO₂, kết quả ABG, các bước leo thang
Đưa liệu pháp hô hấp vào kế hoạch BN nguy cơ cao
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
26
NHẬN BIẾT VÀ LEO THANG BIẾN CHỨNG ĐƯỜNG THỞ
NHẬN BIẾT
Ngáy + SpO₂ giảm
Tắc nghẽn đường thở trên (xem #20)
Đẩy hàm, hút, canuyn miệng/mũi; gọi BS gây mê
Ngực im lặng, gắng sức
Co thắt thanh quản/tắc nghẽn trên (xem #22)
O₂ 100%, đẩy hàm, chuẩn bị succinylcholine; gọi BS gây mê
Khò khè, tăng công thở
Co thắt phế quản (xem #23)
Salbutamol; đánh giá đáp ứng
SpO₂ bình thường, buồn ngủ
Tăng CO₂ máu (xem Tăng CO₂ máu, #39)
Kiểm tra ABG; báo nhóm điều trị
Đờm hồng, bọt
POPE (xem #24)
Oxy, CPAP; gọi nhóm điều trị
BẮT ĐẦU
BÁO BS KHI
Không oxy hóa, thông khí được bằng BVM
Ran rít hoặc hít sặc nhiều
Co thắt thanh quản nặng, chấn thương đường thở
ĐD HỖ TRỢ ĐẶT NKQ
Nhận biết sớm BN xấu nhanh, gọi hỗ trợ
BVM hoặc hỗ trợ BVM hai tay; xác nhận thông khí hiệu quả
Đặt tư thế BN; chuẩn bị thuốc, dụng cụ đặt NKQ
Đưa bougie, đèn soi video; ấn sụn nhẫn theo chỉ dẫn
Nghe phổi sau đặt để xác nhận vị trí ống
Chuẩn bị máy thở, nơi chăm sóc sau đặt NKQ
Sẵn sàng xe cấp cứu, máy hút, monitor
Phân công: thông khí, truyền dịch, ghi chép
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC27
THEO DÕI ECG TẠI PACU
NGUY CƠ
Rối loạn nhịp
Rung nhĩ, ngoại tâm thu thất, nhịp nhanh thất
Thiếu máu cơ tim
Thiếu máu/nhồi máu cơ tim
Nhất là NB có bệnh mạch vành (CAD) nền
Điện giải
Hạ kali, hạ magiê do dịch truyền, lợi tiểu
Thần kinh tự chủ
Do đau, thiếu oxy, hạ HA
Thuốc mê tồn dư, kích thích giao cảm
Diễn tiến
Khởi phát âm thầm: nhịp hơi không đều, nhịp nhanh mới
Có thể tiến triển nhanh nếu không xử trí
BẮT ĐẦU
CHỈ ĐỊNH
AORN, ASPAN
ECG liên tục trong hồi tỉnh giai đoạn 1
Mọi NB sau gây mê toàn thân hoặc gây tê vùng lớn
LỰA CHỌN
ECG 3 chuyển đạo
Theo dõi nhịp thường quy; thiết lập tiêu chuẩn
Đủ phát hiện nhịp chậm, nhịp nhanh, rối loạn nhịp đơn giản
ECG 5 chuyển đạo
Tăng cường theo dõi nhịp và thiếu máu cơ tim
Theo dõi ST nhiều chuyển đạo; NB nguy cơ tim mạch cao
ECG 12 chuyển đạo
Chẩn đoán khi nghi thiếu máu, rối loạn nhịp, huyết động thay đổi không giải thích được
Không theo dõi liên tục; dùng khi triệu chứng mới (đau ngực, hạ HA, thay đổi tâm thần)
Nên có ECG trước mổ để so sánh
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
27
THEO DÕI ECG TẠI PACU
THÀNH PHẦN ECG
Sóng U
Đôi khi gặp; lệch nhỏ sau sóng T
QTc
< 0,45 giây (nam); < 0,47 giây (nữ)
RR, PP
Tính tần số, đánh giá nhịp đều
Đoạn ST, điểm J
Đánh giá thiếu máu, nhồi máu cơ tim
Đoạn PR
Đường đẳng điện chuẩn để đo chênh ST
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
28
NHẬN DIỆN NHỊP TIM TRÊN ECG
GỢI Ý
Rối loạn điện giải
Ngoại tâm thu thất, QT kéo dài
Hội chứng vành cấp
Rung nhĩ hoặc biến đổi ST
BẮT ĐẦU
NHỊP THƯỜNG GẶP
Xoang bình thường
Đều, P trước mỗi QRS; 60-100 lần/phút
Mốc so sánh
Nhanh xoang
> 100 lần/phút
Đau, giảm thể tích, lo âu, thuyên tắc phổi
Chậm xoang
< 60 lần/phút
Chẹn beta, cường phế vị, thiếu oxy
Rung nhĩ
Không đều hoàn toàn, không sóng P
Rối loạn nhịp thường gặp sau mổ
Cuồng nhĩ
Sóng răng cưa; nhĩ 250-350 lần/phút
Có thể đều nếu blốc 2:1
Ngoại tâm thu thất
QRS rộng, không P, nghỉ bù
Đơn ổ thường lành; > 6/phút hoặc đa ổ cần lưu ý
Nhanh thất
QRS rộng, đều, không P; > 100 lần/phút
Cấp cứu: kiểm tra mạch, chuẩn bị ACLS
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
28
NHẬN DIỆN NHỊP TIM TRÊN ECG
TÍNH TẦN SỐ
Nhịp đều
Đếm ô lớn (5 mm = 0,2 giây) giữa 2 QRS
1 ô = 300; 2 ô = 150; 3 ô = 100
4 ô = 75; 5 ô = 60; 6 ô = 50 lần/phút
Nhịp không đều
Chỉ dùng cách trên cho nhịp đều
Đếm QRS trên dải 6 giây × 10
SO VỚI ECG TRƯỚC MỔ
Thay đổi mới
Blốc nhánh mới, QT kéo dài, loạn nhịp mới → đánh giá thêm
Rung nhĩ mạn
Xử trí khác đợt mới khởi phát
Luôn hỏi
Mới hay đã có từ trước?
Nghi thay đổi → ghi nhận, báo BS điều trị
LƯU Ý
Rung nhĩ mới, thất nhanh
Có thể không hồi hộp; chỉ hơi hạ HA, "không ổn"
Xử trí sớm: oxy, đánh giá tưới máu
Đo HA dày hơn, kiểm tra điện giải
Nâng mức xử trí ngay
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
29
THEO DÕI ĐOẠN ST VÀ KHOẢNG QTc
NHẬN BIẾT
Ý nghĩa
ST thay đổi → thiếu máu/nhồi máu cơ tim
Kể cả khi không đau ngực; NB chưa tỉnh khó mô tả
Ai cần theo dõi
Bệnh mạch vành (CAD) đã biết
Lớn tuổi, PT nguy cơ cao (mạch máu, lồng ngực)
Hạ HA không rõ nguyên nhân, nhịp nhanh, SpO₂ giảm
ST chênh xuống
Thiếu máu dưới nội tâm mạc
Mất cân bằng cung-cầu oxy
ST chênh lên
Có thể NMCT cấp (STEMI), tổn thương xuyên thành
Cần can thiệp khẩn
Cách đo
Đoạn PR là đường tham chiếu
Đo độ chênh tại điểm J
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢĐỘI GÂY MÊ / PHẪU THUẬT – KHÔNG TRÌ HOÃN
LƯU Ý
Có triệu chứng
Đau ngực, tụt HA, bồn chồn → hành động ngay
Kể cả khi ECG chỉ ở ngưỡng ranh giới
Không đau ngực
Buồn nôn, căng tức hàm, bồn chồn ở NB nguy cơ cao
ST chênh nhẹ cũng cần chú ý ngay
Xử trí nâng cao
Xem chương Các quy trình cấp cứu và quản lý khủng hoảng
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
29
THEO DÕI ĐOẠN ST VÀ KHOẢNG QTc
QT KÉO DÀI
Nguy cơ
Loạn nhịp nguy hiểm: xoắn đỉnh (Torsades de Pointes)
Thuốc
Ondansetron, methadone, haloperidol, fluoroquinolon
TIÊU CHUẨN QTc
< 440 ms nam; < 460 ms nữ
> 470 ms
Ranh giới: theo dõi, kiểm tra thuốc/điện giải
> 500 ms
Nguy cơ cao xoắn đỉnh; chú ý khẩn cấp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
30
RỐI LOẠN NHỊP THƯỜNG GẶP VÀ RUNG NHĨ
NHẬN BIẾT – XỬ TRÍ
Xoang bình thường
Đều, P trước mỗi QRS
→ Tiếp tục theo dõi
Nhanh xoang
Như trên, > 100; đau, lo âu, giảm thể tích, thiếu oxy
→ Xử trí nguyên nhân
Chậm xoang
Như trên, < 60; chẹn beta, cường phế vị, thiếu oxy
→ Nếu hạ HA: atropine
Rung nhĩ
R-R không đều, không P; NB lớn tuổi/sau PT
→ Kiểm soát tần số, kiểm tra ổn định
Cuồng nhĩ
Sóng răng cưa, thường dẫn truyền 2:1; có thể như SVT, trông đều
→ Xác nhận ECG 12 chuyển đạo, xử trí như rung nhĩ
Vô tâm thu
Đường đẳng điện, không hoạt động
→ Xác nhận ở 2 chuyển đạo, kiểm tra điện cực
→ Bắt đầu ACLS
Nhanh thất
QRS rộng, không P, > 100, thường đều
Thiếu máu cơ tim, thiếu oxy, thuốc
→ Kiểm tra mạch; không mạch: báo động cấp cứu
Xoắn đỉnh
Nhanh thất đa hình; QT kéo dài, do thuốc
→ Bổ sung magnesi; khử rung nếu không mạch
Ngoại tâm thu thất
QRS rộng, không P, nghỉ bù; thường sau PT
→ Kiểm tra điện giải, oxy
→ > 6/phút hoặc đa ổ: cần đánh giá
Ngoại tâm thu nhĩ
P sớm, QRS bình thường; căng thẳng, caffeine
→ Lành nếu đơn độc; theo dõi tần suất
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
30
RỐI LOẠN NHỊP THƯỜNG GẶP VÀ RUNG NHĨ
RUNG NHĨ
Đặc điểm
Rối loạn nhịp duy trì phổ biến nhất tại PACU
Nhịp thất không đều hoàn toàn
Không P; đường nền rung nhỏ hỗn độn; QRS hẹp
Yếu tố
Kích thích giao cảm, dịch chuyển thể tích
Thiếu oxy, đau, bệnh tim nền
Biểu hiện
Hồi hộp, hạ HA, khó thở, lo âu, "không khỏe"
Hoặc không triệu chứng, chỉ thấy trên monitor
Hậu quả
Mất co bóp nhĩ + nhịp nhanh → giảm cung lượng tim
Tăng nhu cầu oxy → thiếu máu cơ tim (CAD)
BÁO NGAYNHÓM GÂY MÊ / TIM MẠCH
CÂN NHẮC
Khởi phát mới
Đánh giá ngay, ECG 12 chuyển đạo
Cân nhắc kiểm soát tần số hoặc kháng đông
Lúc tỉnh mê
Đáp ứng thất nhanh có thể xuất hiện trong vài phút
Kiểm soát sớm ngừa sụp đổ huyết động
So với ECG nền; mới/có triệu chứng → tăng cường xử trí
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
31
NGHE TIM TẠI PACU
MỤC ĐÍCH
Vì sao
ECG chỉ cho hoạt động điện
Nghe tim đánh giá cơ học, van tim
Phát hiện sớm biến chứng huyết động
BẮT ĐẦU
TIẾNG THỔI
Nguyên nhân
Hẹp van, hở van
Dòng chảy cao: sốt, thiếu máu, cường giáp
Mô tả
Thời điểm (tâm thu/tâm trương), vị trí, hướng lan
Âm sắc cao/thấp; cường độ độ 1-6 (độ 6 nghe không cần ống nghe)
Lưu ý
Thổi tâm thu lan lên cổ → hẹp van ĐMC
Quan trọng ở NB hạ HA, tiền ngất
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
31
NGHE TIM TẠI PACU
CỌ MÀNG TIM
Đặc điểm
Âm cao, ráp, như tiếng cào
Rõ ở bờ ức trái dưới, dùng màng ống nghe
Tăng khi cúi ra trước, thở ra
Gợi ý
Viêm màng tim: sau PT tim, NMCT, urê huyết/suy thận, bệnh tự miễn
Mới + hạ HA/khó thở
Nghĩ chèn ép tim – cấp cứu
Báo ngay BS gây mê hoặc PTV
TÓM TẮT HÀNH ĐỘNG
S3
Quá tải thể tích, suy tim
→ Đánh giá dịch, cân nhắc siêu âm tim
S4
Thất cứng, thiếu máu cơ tim
→ Theo dõi ECG, HA, đánh giá thêm
Thổi mới
Bệnh van hoặc thay đổi huyết động
→ Báo BS, cân nhắc siêu âm tim
Cọ màng tim
Viêm màng tim hoặc chèn ép tim
→ Cho NB ngồi dậy, đánh giá DHST
→ Xem xét can thiệp khẩn
Tim mờ / không nghe
Tràn dịch hoặc chèn ép tim
→ Cấp cứu – chuẩn bị can thiệp
CĐ PHÂN BIỆT
Chèn ép tim
Hay gặp hơn sau chấn thương ngực, PT tim, bóc tách ĐMC
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
32
XỬ TRÍ RỐI LOẠN NHỊP TIM
NGUYÊN NHÂN
Hô hấp
Giảm oxy máu, tăng CO₂ máu
Khác
Đau, căng thẳng, thuốc mê còn tác dụng
Thiếu máu cơ tim, bệnh tim có sẵn
BẮT ĐẦU
BÁO BS KHI
Tần số
Nhịp < 50 lần/phút
Nhịp > 130 lần/phút kèm triệu chứng
QRS rộng phức tạp
Nhanh thất, nhất là kèm huyết động không ổn định
→ Báo ngay, chuẩn bị kích hoạt ACLS
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ / NHÓM PT / ĐỘI CẤP CỨU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
32
XỬ TRÍ RỐI LOẠN NHỊP TIM
XỬ TRÍ
Chậm xoang (< 60, tưới máu kém)
Atropine 0,5 mg TM
Oxy hoặc thuốc vận mạch
Tạo nhịp ngoài nếu không ổn định
Nhanh xoang (> 100)
Dịch truyền, giảm đau, O₂
Chẹn beta nếu HA cao; loại trừ thuyên tắc phổi
Rung nhĩ
Kiểm soát tần số, oxy, báo BS
Chống đông nếu có chỉ định
Sốc điện nếu mất bù
Cuồng nhĩ (nhĩ 250-350)
Kiểm soát tần số (chẹn beta/chẹn kênh canxi)
Oxy nếu giảm oxy; báo BS; cân nhắc chống đông
Sốc điện đồng bộ nếu không ổn định
Nhanh thất/rung thất
QRS rộng, vô mạch hoặc không ổn định
Quy trình ACLS, sốc điện nếu cần
Ngừng tim/PEA
Ép tim; tìm, xử trí nguyên nhân hồi phục được
PHỐI HỢP NHÓM
Sẵn sàng
Máy khử rung, thuốc cấp cứu trong tầm tay
Xác nhận
Đối chiếu monitor với lâm sàng; bắt mạch
Nhiễu, điện cực lệch có thể giả loạn nhịp nguy hiểm
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
33
HẠ HUYẾT ÁP
CHẨN ĐOÁN
Định nghĩa
HATT giảm > 20% so với nền trước mổ
Hoặc HATB < 60 mmHg
Nguy cơ cao
Người già, bệnh tim: hạ nhẹ cũng gây hại
Thiếu máu cơ tim, tổn thương thận cấp, chậm hồi tỉnh
BẮT ĐẦU
ĐÁNH GIÁ
Xác nhận HA
Băng quấn đúng cỡ
Đo thủ công, bắt mạch kiểm tra chéo
Chảy máu/dịch
Dẫn lưu, băng gạc thấm máu?
Chu vi bụng tăng, sưng chi (khoang thứ ba)
Tưới máu
Bồn chồn, lú lẫn; da nhợt, lạnh, ẩm
Nước tiểu < 0,5 mL/kg/giờ
KHÔNG CẢI THIỆN SAU BÙ DỊCHBS GÂY MÊ / HỒI SỨC TÍCH CỰC
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
33
HẠ HUYẾT ÁP
TĂNG CƯỜNG
Dịch, máu
Tiếp tục truyền nhanh
Cân nhắc albumin, chế phẩm máu (hồng cầu lắng, huyết tương tươi đông lạnh, tiểu cầu) theo chỉ định
Nhóm máu, phản ứng chéo nếu chưa làm
Vận mạch
Chuẩn bị phenylephrine, ephedrine, norepinephrine
Theo y lệnh hoặc phác đồ
Theo dõi
Cân nhắc HA liên tục qua đường động mạch
Xét nghiệm
ECG; Hb, lactate, điện giải, BNP, ABG
Siêu âm tại giường: chức năng tim, xẹp TM chủ dưới, dịch ổ bụng
GHI HỒ SƠ
Ghi
DHST trước/sau can thiệp
Lượng, loại dịch; xu hướng nước tiểu
Ý thức (GCS hoặc AVPU)
Đáp ứng với nâng chân/truyền nhanh
Trao đổi với BS, vấn đề đã leo thang
CĐ PHÂN BIỆT
Giảm thể tích (hay gặp nhất)
Mất máu, mất nước, khoang thứ ba
Niêm khô, tiểu ít, nhịp nhanh, TM xẹp
Rối loạn chức năng cơ tim
Thiếu máu cơ tim, bệnh tim có sẵn
Khó chịu ngực, ECG thay đổi, ran phổi
Giãn mạch
Thuốc mê, gây tê tủy sống/ngoài màng cứng, nhiễm trùng
Chi ấm, nhịp chậm hoặc nhanh, SVR thấp
Rối loạn nhịp
Rung nhĩ, nhịp chậm, nhanh thất
Mạch không đều, chậm/nhanh
Không đáp ứng dịch
Nghĩ nguyên nhân khác mất máu (chèn ép tim…)
Đánh giá ABC, siêu âm tại giường
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
34
XÉT NGHIỆM CẬN LÂM SÀNG TẠI PACU
TIM
Troponin (cTnI, cTnT)
Tổn thương cơ tim; TnI thường < 0,04 ng/mL
Tăng: NMCT, hạ HA kéo dài, nhiễm trùng huyết, thuyên tắc phổi
Làm khi đau ngực mới, ECG thay đổi, hạ HA
BNP / NT-proBNP
Quá tải thể tích, suy tim
BNP > 100 pg/mL; NT-proBNP > 300 pg/mL
Khi khó thở mới, phù phổi, quá tải dịch
BẮT ĐẦU
MÁU – ĐÔNG MÁU
Hb/Hct
Mất máu, thiếu máu; giải thích tụt HA, mệt, khó thở
Hb giảm + tụt HA/xanh xao → báo ngay ê-kíp
Bạch cầu
Tăng: nhiễm trùng, stress PT, viêm
Rất cao → đánh giá nhiễm trùng huyết
PT, aPTT, INR, tiểu cầu
NB đang dùng chống đông
Trước đặt catheter ngoài màng cứng, CVC, dẫn lưu
Chảy máu bất thường
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
34
XÉT NGHIỆM CẬN LÂM SÀNG TẠI PACU
TƯỚI MÁU – KHÍ MÁU
Lactate
Bình thường < 2,0 mmol/L
Tăng/kéo dài → sốc, kể cả khi DHST ổn
Vẫn cao sau truyền dịch → giảm tưới máu kéo dài, nhiễm trùng huyết
ABG
pH, PaO₂, PaCO₂, HCO₃⁻
Làm khi: thở máy; nghi thiếu oxy, tăng CO₂, toan chuyển hóa
Thay đổi ý thức hoặc nhịp thở
Đáng lưu ý: pH < 7,35 hoặc PaO₂ < 60 mmHg
LƯU Ý
Diễn giải
So với kết quả trước
Luôn tương quan với lâm sàng
Không điều trị con số riêng lẻ
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
35
ĐƯỜNG ĐỘNG MẠCH (A-LINE)
MỤC ĐÍCH
Đo
HA tâm thu, tâm trương, HATB từng nhịp
Chính xác hơn vòng bít khi không ổn định
Lấy ABG nhiều lần không cần chọc lại
Chỉ định
Kiểm soát HA chặt: PT thần kinh, tim, mạch máu lớn
Đang dùng thuốc vận mạch
Thở máy, toan máu cần ABG thường xuyên
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
35
ĐƯỜNG ĐỘNG MẠCH (A-LINE)
THEO DÕI
Rửa
Mỗi 8 giờ hoặc sau lấy máu
Biến chứng
Chảy máu, tụ máu; tuột, tắc
Nhiễm trùng; thiếu máu chi xa (lạnh, nhợt, đau ngón)
Ghi nhận
Vị trí, chất lượng sóng, thời điểm zero, trị số HA
XỬ LÝ SỰ CỐ
Mất sóng
Cáp ngắt, khóa ba ngả đóng
→ Kiểm tra kết nối, mở khóa về NB
Sóng giảm biên độ
Bọt khí, cục máu đông
→ Rửa, zero lại, thay dây nếu cần
Chi nhợt/mất mạch
Co thắt động mạch, huyết khối
→ Báo BS ngay
HA tụt đột ngột
Đường ngắt hoặc hạ HA thật
→ Kiểm tra vị trí, đánh giá lại NB, gọi hỗ trợ nếu cần
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
36
CVC VÀ ỐNG THÔNG ĐỘNG MẠCH PHỔI
CVC
Vị trí
TM cảnh trong, dưới đòn hoặc đùi; nối bộ chuyển đổi
CVP
Bình thường 2-8 mmHg
Gián tiếp áp lực nhĩ phải, hồi lưu TM (tiền gánh)
Hướng dẫn bù dịch
Dùng để
Truyền vận mạch; nuôi dưỡng TM toàn phần
Lấy máu khi khó đường ngoại vi
Chỉ định
Hạ HA cần đánh giá thể tích
Nhiễm trùng huyết, đa chấn thương
Thuốc cần đường trung tâm
Thận trọng
CVP sai lệch khi áp lực lồng ngực cao (thở máy)
Diễn giải theo lâm sàng
BẮT ĐẦU
VAI TRÒ ĐD
A-line
Theo dõi sóng, zero bộ chuyển đổi, vô khuẩn vị trí đặt
CVC
Xu hướng CVP, rửa đường truyền, theo dõi nhiễm trùng
Swan-Ganz
Theo dõi sóng, hỗ trợ đo áp lực bít
Theo dõi xu hướng cẩn thận
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC37
GIẢM TƯỚI MÁU MÔ VÀ TÌNH TRẠNG ĐE DỌA TÍNH MẠNG
CHẨN ĐOÁN
Định nghĩa
Mô không đủ máu, không đủ oxy
DHST có thể vẫn bình thường
Thần kinh
Bồn chồn, lú lẫn, lo âu, kích thích, giảm tỉnh táo
Tim mạch
Hạ HA, hiệu áp hẹp, mạch yếu như sợi chỉ
Da
Chi lạnh, nổi vân tím, xanh xao
Hồi mao mạch chậm > 2 giây
Thận
Nước tiểu < 0,5 mL/kg/giờ, cô đặc
Chuyển hóa
Tăng lactate, toan chuyển hóa (ABG), giảm SvO₂
Lưu ý
SpO₂ có thể bình thường giai đoạn sớm
Đánh giá chức năng cơ quan, không chỉ con số
BẮT ĐẦU
THÔNG BÁO NGAYNHÓM GÂY MÊ VÀ PHẪU THUẬT
CÂN NHẮC
Xu hướng
HA giảm nhẹ, hồi mao mạch kéo dài, lú lẫn mới → có thể là sốc sớm
Xử trí theo xu hướng, không chờ ngưỡng
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
37
GIẢM TƯỚI MÁU MÔ VÀ TÌNH TRẠNG ĐE DỌA TÍNH MẠNG
LOẠI TRỪ NGAY
Chèn ép tim cấp
Tam chứng Beck: hạ HA, tim mờ, TM cổ nổi
Mạch nghịch, điện thế thấp, cọ màng tim mới
Tràn khí màng phổi áp lực
Khó thở đột ngột, hạ HA, mất tiếng thở một bên
Lệch khí quản, gõ vang, TM cổ nổi
Thuyên tắc phổi
Khó thở đột ngột, nhịp nhanh, đau ngực, ho máu
↑ D-dimer; giảm oxy, phổi trong; ECG S1Q3T3
Thuyên tắc mỡ
Giảm oxy, xuất huyết dưới da, dấu thần kinh
Thường sau gãy xương dài
Xuất huyết ồ ạt
Hạ HA, nhịp nhanh, giảm Hb/Hct
Bụng chướng, dẫn lưu ra máu
Nhiễm trùng huyết
Sốt hoặc hạ thân nhiệt, hạ HA, tăng bạch cầu/lactate
Kín đáo ở người già, sau mổ
Thuốc gây giãn mạch/nhịp chậm
Quá liều/tồn dư thuốc mê, chẹn beta, opioid
Nhịp chậm, an thần, đồng tử co (opioid)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
38
GIẢM OXY MÁU
CHẨN ĐOÁN
Định nghĩa
SpO₂ < 90% hoặc PaO₂ < 60 mmHg
Thần kinh
Kích thích, lú lẫn, bồn chồn, lo âu
Tim mạch
Nhịp nhanh, chi lạnh hoặc nổi vân tím
Hô hấp
Tăng công thở, co kéo cơ hô hấp phụ
SpO₂
Bình thường giả: ngộ độc CO, methemoglobin
Kín đáo ở NB an thần, người già
BẮT ĐẦU
KHÔNG CẢI THIỆN NHANHBS GÂY MÊ / ĐỘI CẤP CỨU NHANH
CÂN NHẮC
Tăng cường
Chuẩn bị đặt lại NKQ hoặc thông khí không xâm lấn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
38
GIẢM OXY MÁU
ĐIỀU TRỊ
Giãn cơ tồn dư
Đánh giá lực nắm, nhấc đầu/chân, thè lưỡi
Nghi tồn dư → cân nhắc sugammadex hoặc neostigmine
An thần/quá liều
Đánh giá ý thức
Ức chế hô hấp → cân nhắc naloxone (opioid), flumazenil (benzodiazepine) theo phác đồ
Nở phổi
Khuyến khích thở sâu, ho
Dụng cụ tập thở (incentive spirometry), áp lực dương khi cần
NGUYÊN NHÂN
Giãn cơ tồn dư
Yếu cơ, thở nông, ho kém, "không thở sâu được"
Opioid/an thần
Ức chế hô hấp trung ương
Thở chậm, ngủ gà, đồng tử co nhỏ như đầu kim
Tắc đường thở
Tụt lưỡi, co thắt thanh quản, đàm
Ngáy, thở rít, ngực di động nghịch thường
Xẹp phổi
SpO₂ cải thiện khi thở sâu; âm phế bào giảm
Phù phổi
Ran ẩm, đờm bọt, đờm hồng (do tim)
Hít sặc
Ho đột ngột, khò khè, thâm nhiễm X-quang ngực
OXY HAY TƯỚI MÁU?
Giảm oxy máu
Oxy phế nang/mô giảm
SpO₂ thường giảm
Do phổi: xẹp phổi, thuyên tắc phổi, quá tải dịch
Oxy, hỗ trợ đường thở
Giảm tưới máu
Lưu lượng máu đến mô giảm (sốc)
SpO₂ có thể bình thường
Do tim mạch: xuất huyết, NMCT, chèn ép tim
Dịch, vận mạch, hỗ trợ tim mạch
Có thể có cả hai: ngừng tim, nhiễm trùng huyết, thuyên tắc phổi
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
39
TĂNG CO₂ MÁU
CHẨN ĐOÁN
Định nghĩa
PaCO₂ > 45 mmHg (hoặc EtCO₂ > 45 mmHg)
Thông khí không đủ thải CO₂
Đặc điểm
Diễn tiến âm thầm
SpO₂ có thể bình thường, kể cả 100% khi thở oxy
Thần kinh
Lú lẫn, buồn ngủ, kích thích, đau đầu, mất định hướng
Hô hấp
Thở chậm hoặc nông, giảm di động ngực
DHST
Lúc đầu tăng HA, nhịp nhanh; sau nhịp chậm
Nguyên nhân
Opioid; an thần, thuốc mê dư; giãn cơ tồn dư
COPD, bệnh phổi hạn chế; giảm thông khí do béo phì
Tắc đường thở trên (lưỡi, dịch tiết)
BẮT ĐẦU
BÁO NGAYBS GÂY MÊ / NHÓM HÔ HẤP
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
39
TĂNG CO₂ MÁU
ĐIỀU TRỊ
Naloxone
0,04-0,1 mg TM khi nghi quá liều opioid
Thận trọng: đảo ngược nhanh gây đau, kích thích
COPD
Oxy lưu lượng thấp 1-2 L/phút qua ống thông mũi
Chuẩn độ theo PaO₂ hoặc SpO₂
Tránh tăng FiO₂ đột ngột trừ khi thiếu oxy đe dọa tính mạng
Cân nhắc BiPAP
BÁO ĐỘNG KHI
Ý thức
Lú lẫn hoặc buồn ngủ tăng
Nhịp thở
< 8 lần/phút hoặc ngừng thở
EtCO₂
> 60 mmHg hoặc tăng nhanh
Đáp ứng
Không đáp ứng kích thích hoặc hỗ trợ oxy
Hành động
Báo ngay BS gây mê/nhóm hô hấp
Chuẩn bị thở máy không xâm lấn hoặc xâm lấn
ABG xác định tăng CO₂, kiểm tra pH
TÓM TẮT
EtCO₂ > 45 mmHg
Thông khí không đủ
→ Kích thích, đánh giá đường thở, cân nhắc bóp bóng
Lú lẫn + thở chậm
Opioid/an thần
→ Cân nhắc naloxone; báo nếu không đáp ứng
COPD + CO₂ tăng
Mất cân bằng thông khí-tưới máu
→ Chuẩn độ O₂ thận trọng, cân nhắc BiPAP
Vì sao
Oxy cao làm mất co mạch phổi do thiếu oxy
→ Rối loạn V/Q, tăng khoảng chết, giữ CO₂
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
40
THUYÊN TẮC PHỔI
CHẨN ĐOÁN
Khó thở đột ngột
Triệu chứng thường gặp nhất
Nhịp nhanh
> 100 lần/phút không rõ nguyên nhân, kể cả khi không đau
Lo âu
Cảm giác "sắp chết"; có thể là dấu duy nhất lúc sớm
Giảm oxy
SpO₂ < 90% không cải thiện tốt dù thở oxy
Đau ngực
Kiểu màng phổi; tăng khi thở sâu, ho
Khác
Ho ra máu (ít gặp)
Hạ HA, ngất → nặng, căng thất phải
Nghi khi
Giảm bão hòa không rõ nguyên nhân, không cải thiện với oxy
Nhất là sau PT chỉnh hình, bất động kéo dài
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢ"KHÓ THỞ ĐỘT NGỘT, GIẢM OXY, NHỊP NHANH, NGHI THUYÊN TẮC PHỔI"
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
40
THUYÊN TẮC PHỔI
ĐIỀU TRỊ
Chẩn đoán
Siêu âm tại giường (nếu có người được đào tạo): giãn thất phải, huyết khối TM đùi/khoeo
XN: ABG, troponin, D-dimer, BNP
CT mạch phổi nếu NB ổn định
Chống đông
Dự kiến heparin TM hoặc heparin TLPT thấp
Xác nhận không chống chỉ định (chảy máu gần đây, giảm tiểu cầu)
ICU
Hạ HA, lú lẫn, suy hô hấp → chuyển nhanh
Theo dõi
DHST thường xuyên, EtCO₂ nếu có
Sẵn sàng ACLS nếu ngừng tuần hoàn
NHÓM NGUY CƠ CAO
PT chỉnh hình, vùng chậu
Thủ thuật kéo dài, giảm vận động, tổn thương TM
Bất động
Tư thế trong mổ, nằm giường lâu
Tiền sử DVT/thuyên tắc phổi
Yếu tố dự đoán cá nhân mạnh nhất
Ung thư
Tăng đông, đường truyền trung tâm
Hormon, thai kỳ
Estrogen tăng nguy cơ huyết khối
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
41
MÁY TẠO NHỊP VÀ AICD
ĐÁNH GIÁ
ECG
Theo dõi ECG liên tục ngay
Gai tạo nhịp: xung hẹp, thẳng đứng
Gai trước P → tạo nhịp nhĩ
Gai trước QRS rộng → tạo nhịp thất
Thẻ thiết bị
Loại: máy tạo nhịp hay AICD
Nhà sản xuất; cài đặt (tần số, chế độ)
Để thẻ cạnh giường
Hiệu quả
DHST, tưới máu, ý thức
Xung điện phải thành co bóp cơ học hiệu quả
BẮT ĐẦU
BÁO KHI CÓ VẤN ĐỀ THIẾT BỊBS TIM MẠCH / ĐẠI DIỆN HÃNG
☰ MỤC LỤC42
ĐÁNH GIÁ THẦN KINH TẠI PACU
MỤC TIÊU
Thời điểm
Bắt đầu ngay khi BN vào PACU
Kiểm tra lặp lại suốt quá trình hồi phục
Mục đích
Phát hiện sớm vấn đề đảo ngược được (an thần tồn dư)
Phát hiện vấn đề mới cần xử trí ngay: đột quỵ, sảng, co giật
Mốc so sánh
Luôn so với chức năng thần kinh nền trước mổ
Nguy cơ cao: xem nhận thức trước mổ, tiền sử đột quỵ (CVA), co giật, thiếu hụt thần kinh
BẮT ĐẦU
THÀNH PHẦN CỐT LÕI
Mức ý thức (LOC)
Dùng thang có cấu trúc: AVPU hoặc RASS
Chậm tỉnh, giảm hoạt động, kích động quá mức → nghĩ thuốc mê tồn dư, thiếu oxy, tổn thương thần kinh
Định hướng, tâm thần
Hỏi bản thân, nơi chốn, thời gian khi BN tỉnh
Tìm sảng, rối loạn tư duy, ảo giác, giảm chú ý (nhất là BN cao tuổi)
Đồng tử
Kích thước, đối xứng, phản xạ ánh sáng
Không đều, giãn cố định, đáp ứng chậm → nghĩ tăng ICP, đột quỵ, tổn thương thân não
Vận động, cảm giác
Cử động các chi: đối xứng, có chủ đích
Cảm giác ở BN gây tê trục thần kinh/gây tê vùng: theo dõi hồi phục block, phát hiện tổn thương thần kinh
Co giật, bất thường vận động
Quan sát co giật, cử động tự động, co thắt, rung giật cơ
Cân nhắc: rối loạn điện giải, block thần kinh cơ tồn dư, độc tính thuốc mê
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
42
ĐÁNH GIÁ THẦN KINH TẠI PACU
CÔNG CỤ TẠI GIƯỜNG
Nguyên tắc
Lặp lại theo thời gian, so với mức nền của BN
Đồng tử
Không đều → bệnh lý nội sọ đang tiến triển
Giãn cố định → thoát vị não, thiếu oxy, thuốc kháng cholinergic
Phản xạ chậm → dấu sớm tăng ICP
Vận động
Cử động chi theo lệnh hoặc đáp ứng với đau
Đánh giá đối xứng và sức cơ
Cảm giác
Chạm nhẹ, nhiệt độ hoặc châm kim
Nhất là vùng gây tê vùng, gây tê trục thần kinh
Ứng dụng
Phát hiện liệt nửa người mới, thiếu hụt gợi ý đột quỵ
Theo dõi hồi phục gây tê vùng
Nhận diện tổn thương thần kinh, hội chứng khoang đang tiến triển
SINH HIỆU – CHỈ BÁO THẦN KINH
HA
Hạ HA hoặc tăng HA nặng → giảm tưới máu não
Nhịp tim
Nhịp chậm kèm tăng HA → nghĩ tăng ICP (tam chứng Cushing)
Nhịp thở
Thở không đều, ngưng thở → rối loạn chức năng thân não
Oxy hóa
Hạ oxy máu: nguyên nhân thường gặp, phòng được, của tổn thương thần kinh sau mổ
Lưu ý
Sinh hiệu thường thay đổi sớm hơn tri giác
Tay trôi nhẹ, đồng tử co chậm: có thể là dấu đầu tiên của đột quỵ hoặc tổn thương não do thiếu oxy
Nhận biết sớm, thông báo kịp thời
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
43
TƯ THẾ VÀ THEO DÕI BN PHẪU THUẬT THẦN KINH
MỤC TIÊU TƯỚI MÁU NÃO
HATB
Duy trì trong phạm vi mục tiêu để CPP đủ
Quản lý tích cực, phối hợp gây mê và phẫu thuật thần kinh
CPP
Thường CPP > 60 mmHg
Phạm vi thay đổi theo bệnh lý (chấn thương não, sửa phình mạch)
PaCO₂
Duy trì bình thán: PaCO₂ ~35-40 mmHg
Tăng CO₂ → giãn mạch; giảm CO₂ → co mạch; đều làm đổi ICP
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
43
TƯ THẾ VÀ THEO DÕI BN PHẪU THUẬT THẦN KINH
THEO DÕI ICP
Có dụng cụ đo ICP
Tránh thao tác làm tăng ICP: ho, xoay đầu, hút đàm
Dấu tăng ICP
Thay đổi đồng tử
Nhịp chậm kèm tăng HA
Giảm mức ý thức (LOC)
Độc tính thiếu máu
Đánh giá CPP, CO₂, điều hòa tự động tuần hoàn não
Theo dõi bổ trợ: EEG, PbtO₂, SjO₂, vi thẩm tách, CBF
Độc tính cơ học
Thoát vị: dưới liềm, trung tâm, móc, hạnh nhân tiểu não
Cân nhắc: chẩn đoán hình ảnh, đo đồng tử, tổn thương phẫu thuật
Công cụ
Theo dõi ICP và dẫn lưu não thất ra ngoài (EVD): kiểm soát CPP, nhận diện thoát vị
PHỐI HỢP NHÓM
BN khám ban đầu bình thường vẫn có thể xấu nhanh khi đổi nhẹ tư thế hoặc HA
Phối hợp gây mê và phẫu thuật thần kinh về tư thế, mục tiêu HATB
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
44
ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ Ý THỨC (LOC)
THANG AVPU
A – Tỉnh
Tỉnh, định hướng (hoặc dễ đánh thức)
Làm theo lệnh, trò chuyện, nhìn theo: trạng thái lý tưởng
V – Lời nói
Chỉ đáp ứng với lệnh bằng lời
Mở mắt, lầm bầm khi được gọi, không tự tỉnh
Gợi ý an thần, ức chế thần kinh sớm
P – Đau
Chỉ đáp ứng kích thích đau (ấn giường móng, bóp cơ thang)
Định vị hoặc co rút
Gợi ý ức chế TKTW sâu hơn, tổn thương thần kinh
U – Không đáp ứng
Không đáp ứng lời nói hoặc đau
Khẩn cấp – đánh giá ngay
Nghĩ quá liều thuốc, đột quỵ, co giật, rối loạn thân não
BẮT ĐẦU
QUY TRÌNH
Lời nói
Gọi tên BN rõ ràng
Quan sát: mở mắt, nói chuyện, làm theo lệnh
Thể chất
Không đáp ứng lời: kích thích nhẹ (vỗ nhẹ vai)
Đánh giá cử động có chủ đích hoặc co rút
Mở mắt (như GCS)
Tự phát / khi gọi / khi đau / không mở
Ý nghĩa
Mở mắt + làm theo lệnh: vỏ não còn nguyên vẹn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
44
ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ Ý THỨC (LOC)
ĐỊNH HƯỚNG (BN TỈNH)
Hỏi
Tên của bạn là gì?
Bạn đang ở đâu?
Hôm nay là thứ mấy?
Chấm
Định hướng x3: người, nơi chốn, thời gian
Định hướng x2: thiếu một thành phần
x1 hoặc mất định hướng: thiếu từ hai thành phần
THEO DÕI
So sánh
Luôn so với tình trạng nền trước mổ
Nhịp
Lặp lại mỗi 15 phút, dày hơn nếu có dấu xấu đi
Ghi chép
Ghi cả cách kích thích và đáp ứng của BN
Ghi LOC cùng hô hấp và huyết động
Cờ đỏ
Lú lẫn mới xuất hiện
Không quy ngay thay đổi ý thức cho an thần tồn dư
Ý thức không cải thiện → tăng cường đánh giá
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
45
NHẬN BIẾT ĐỘT QUỴ TẠI PACU
NGUY CƠ CAO
Động mạch cảnh
Bóc nội mạc hoặc đặt stent động mạch cảnh
Tim
Thay van động mạch chủ, CABG, cắt đốt rung nhĩ
Mạch máu lớn
TEVAR, phẫu thuật phình động mạch chủ
Thần kinh sọ não
Kẹp/cuộn phình mạch, cắt AVM, cắt u
BẮT ĐẦU
DẤU HIỆU
Gây mê, an thần tồn dư có thể che lấp triệu chứng
Yếu hoặc tê đột ngột một bên (mặt, tay, chân)
Lú lẫn mới, mất ngôn ngữ, không làm theo lệnh
Rối loạn thị giác: mất nửa trường nhìn, nhìn đôi
Mất thăng bằng đột ngột, chóng mặt, mất phối hợp
Méo miệng, mất đối xứng mặt
Nói ngọng, khó hiểu, vô nghĩa
Giảm LOC không rõ lý do, chậm tỉnh sau mổ
ĐÁNH GIÁ THƯỜNG QUY
Nhịp
Bắt đầu khi BN vào PACU
Nguy cơ cao: lặp lại mỗi 15-30 phút
Lời nói
Lặp lại cụm từ: "Hôm nay là một ngày nắng đẹp"
Chi
Giơ hai tay, hai chân; xem trôi chi, yếu
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
45
NHẬN BIẾT ĐỘT QUỴ TẠI PACU
CÔNG CỤ SÀNG LỌC
FAST
Liệt mặt, yếu tay, nói ngọng, thời gian gọi đội đột quỵ
BE-FAST
Thêm thăng bằng (mất thăng bằng, chóng mặt) và mắt (thay đổi thị giác)
NIHSS
BS/APRN thực hiện chi tiết
ĐD báo động kích hoạt
Thời gian là não
ĐD PACU là mắt xích đầu tiên của chuỗi đáp ứng đột quỵ
Nghi ngờ → báo động ngay
BE-FAST
B – Thăng bằng
Mất thăng bằng, mất phối hợp
S – Lời nói
Khó nói, khó hiểu người khác
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
45
NHẬN BIẾT ĐỘT QUỴ TẠI PACU
NIHSS RÚT GỌN TẠI GIƯỜNG
1. Ý thức
Hỏi tên, nơi đang ở, thứ trong tuần
Bất thường: không đáp ứng, lú lẫn, kém tỉnh
2. Nhìn theo
Nhìn theo ngón tay sang trái, phải
Bất thường: không đưa một/hai mắt; hai mắt lệch một bên
3. Thị trường
Nhìn mũi người khám; vẫy ngón tay ngoại biên
Bất thường: bỏ sót một bên (mất nửa trường nhìn)
4. Liệt mặt
Cười hoặc nhe răng
Bất thường: méo miệng, mất đối xứng
5. Trôi tay
Giơ hai tay, ngửa bàn tay, nhắm mắt, 10 giây
Bất thường: một tay trôi hoặc rơi
6. Trôi chân
Nằm, nhấc từng chân
Bất thường: yếu hoặc không nhấc được
7. Lời nói
Gọi tên vật; lặp câu đơn giản; làm theo lệnh
Bất thường: nói ngọng, dùng từ sai, không nói được
8. Bỏ quên nửa người
Chạm đồng thời hai bên, hỏi cảm nhận ở đâu
Bất thường: bỏ qua hoàn toàn một bên
KỸ THUẬT
Câu mẫu
"Anh/chị bóp tay tôi được không?"
"Giơ hai tay lên giúp tôi" (làm mẫu)
"Cười giúp tôi"; "Đây là gì?" (bút, đồng hồ)
"Lặp lại sau tôi: Bầu trời màu xanh"
Môi trường
Yên tĩnh, đủ ánh sáng
So sánh hai bên cơ thể
BN buồn ngủ
Giữ bình tĩnh, nhắc lại lệnh
Bất thường
Xác nhận ngay với đội chăm sóc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
46
ĐÁNH GIÁ NHANH VÀ XỬ TRÍ NGHI ĐỘT QUỴ
ĐÁNH GIÁ NHANH
1. Tỉnh táo
BN có thức, tỉnh không?
Lệnh đơn giản: "Bóp tay tôi"
2. Mặt
Mỉm cười, nhe răng
Tìm xệ mặt, mất đối xứng, thiếu vận động một bên
3. Tay
Nhắm mắt, đưa hai tay ra trước, ngửa bàn tay
Tay trôi xuống, không giữ đối xứng 10 giây
4. Lời nói
Lặp lại: "Bầu trời màu xanh"
Đánh giá độ rõ, mạch lạc
5. Đồng tử, vận nhãn
Đồng tử không đều; nhìn cố định
Rung giật nhãn cầu, vận nhãn hạn chế
BẮT ĐẦU
BÁO ĐỘNG ĐỘT QUỴ KHI
Mất vận động đột ngột ở bất kỳ chi nào
Thay đổi đột ngột lời nói
Lú lẫn mới hoặc không làm theo lệnh
Đồng tử không đều hoặc rối loạn thị giác
GỌI HỖ TRỢĐỘI ĐÁP ỨNG KHẨN CẤP (ĐỘI ĐỘT QUỴ)
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
46
ĐÁNH GIÁ NHANH VÀ XỬ TRÍ NGHI ĐỘT QUỴ
CÂN NHẮC
Hồi tỉnh
Tác dụng an thần phải giảm dần
Lú lẫn bất ngờ, kéo dài, yếu nửa người: KHÔNG điển hình hồi tỉnh
Kiểm tra lại
Đường huyết, oxy hóa
Cân nhắc phong bế thần kinh cơ tồn dư
Chuẩn bị tăng cường xử trí
BÁO BS NGAY KHI
Yếu mới xuất hiện hoặc méo mặt
Nói ngọng hoặc vô nghĩa
Mất thị lực hoặc vận động chi một bên
Lú lẫn đột ngột hoặc giảm LOC
GHI CHÉP
Ghi điều quan sát được, không phải điều mong đợi
Ghi đối xứng, độ chính xác, nỗ lực, thời gian khởi phát
CĐ PHÂN BIỆT
Trạng thái sau cơn co giật có thể giống đột quỵ: xem toàn bộ bệnh cảnh (xem Chăm sóc cơn động kinh, #52)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
47
SẢNG KHI TỈNH MÊ (ED) – NHẬN BIẾT
PHÂN LOẠI SẢNG
Sảng khi tỉnh mê (ED)
Trong 5-30 phút sau rút NKQ
Kích động, quấy phá, lú lẫn
Thoáng qua, thường tự giới hạn
Sảng sau phẫu thuật (POD)
Vài giờ đến vài ngày sau mổ
Dao động chú ý, mất định hướng, thay đổi nhận thức
Có thể kéo dài nhiều ngày (xem #49)
BẮT ĐẦU
NHẬN BIẾT ED
Có vẻ tỉnh, mắt mở nhưng lú lẫn, mất định hướng, hành vi bất hợp lý
Kích động: quấy phá, la hét, khóc, rên rỉ
Cố ngồi dậy, tự rút đường truyền, catheter, monitor
Chống đối dù không đau
Không hợp tác, không đáp ứng trấn an bằng lời
Mất định hướng người, nơi chốn, thời gian
NGUY HẠI
Tự gây tổn thương: té ngã, bung vết mổ
Rút catheter, đường truyền
Nhân viên bị thương khi giữ hoặc chuyển hướng BN
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
47
SẢNG KHI TỈNH MÊ (ED) – NHẬN BIẾT
YẾU TỐ NGUY CƠ
Trẻ em
Đặc biệt 2-6 tuổi: não chưa trưởng thành, quá tải cảm giác
Cao tuổi
Có suy giảm nhận thức: dự trữ kém
Tiền sử sảng
Dự báo mạnh tái phát ở lần mổ sau
Tâm lý
Lo âu, dễ tổn thương tâm lý
Thuốc mê
Thuốc mê bay hơi (sevoflurane, desflurane)
Tỉnh mê nhanh
Ketamine hoặc benzodiazepine
Phẫu thuật
Tai mũi họng, mắt, đầu cổ
Đau
Giảm đau kém: thường không phải nguyên nhân, nhưng bắt chước hoặc làm nặng sảng
DỰ PHÒNG
Môi trường yên tĩnh, ít kích thích
Định hướng nhẹ nhàng, thường xuyên: "Bạn an toàn, bạn đang trong giai đoạn hồi phục"
Cho gia đình, người chăm sóc tham gia sớm khi thích hợp
Giảm đau hiệu quả, không dùng an thần quá mức (an thần nhiều làm nặng lú lẫn)
Theo dõi sớm dấu kích động
Nhiều chấn thương xảy ra vài phút đầu sau rút NKQ: dự liệu, chuẩn bị trước
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
48
XỬ TRÍ SẢNG KHI TỈNH MÊ (ED)
THUỐC (TIẾT KIỆM, LIỀU THẤP NHẤT HIỆU QUẢ)
Nguyên tắc
Chỉ dùng an thần khi thật sự cần
Bắt đầu bằng chăm sóc hỗ trợ trong môi trường yên tĩnh
Midazolam
Tránh ở người cao tuổi (tăng nguy cơ sảng)
Dexmedetomidine
Dùng cho trẻ em và người cao tuổi
Haloperidol
Khi kích động nặng hoặc có nguy cơ gây hại
THEO DÕI ĐẾN KHI HẾT
Diễn tiến
Hầu hết tự hết trong 15-30 phút
Theo dõi
Sát sinh hiệu và mức tỉnh táo
Rời PACU
Không cho ra đến khi BN tỉnh, định hướng, bình tĩnh
Phòng cách ly
Giảm kích thích, vẫn giám sát đầy đủ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
48
XỬ TRÍ SẢNG KHI TỈNH MÊ (ED)
GHI CHÉP
Thời điểm khởi phát và hết triệu chứng
Mô tả hành vi ("BN quấy phá, la hét")
Can thiệp đã làm (dùng thuốc hoặc không)
Đáp ứng của BN với can thiệp
Biện pháp an toàn đã áp dụng
Trao đổi với BS gây mê, nhóm phẫu thuật
CĐ PHÂN BIỆT
Đau
Khu trú vị trí đau, diễn đạt rõ khó chịu
Giảm oxy máu
SpO₂ giảm, tím, tăng công thở
Sau cơn co giật
Lú lẫn sau cơn, yếu toàn thân, mệt
Sảng run cai rượu
Tiền sử nghiện rượu; run, ảo giác
An thần còn dư
Giảm đáp ứng, không kích động
PHỐI HỢP NHÓM
Trao đổi với BS gây mê, nhóm phẫu thuật về diễn biến và can thiệp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
49
SẢNG SAU PHẪU THUẬT (POD) – NHẬN BIẾT
ĐỊNH NGHĨA (DSM-5)
Thời điểm
Vài giờ đến vài ngày sau mổ, thường trong 72 giờ đầu
Có thể kéo dài nhiều ngày đến nhiều tuần
Tiêu chí
Khởi phát cấp, diễn biến dao động
Giảm chú ý
Rối loạn tư duy (nói lan man, không mạch lạc)
Thay đổi mức tỉnh táo (tăng tỉnh hoặc li bì)
Có thể ảo giác, hoang tưởng
Hậu quả
Tăng bệnh suất, nằm viện lâu, tăng chi phí
Suy giảm nhận thức lâu dài, nhất là người lớn tuổi
BẮT ĐẦU
THỂ LÂM SÀNG
Tăng động
Kích động, bồn chồn, giật kéo đường truyền, đối kháng
Giảm động
Li bì, giảm chú ý, nói chậm, thu mình
Phổ biến hơn, dễ bỏ sót: đánh giá kỹ cả BN yên lặng
Hỗn hợp
Dao động giữa tăng động và giảm động
BIỂU HIỆN (KÍN ĐÁO LÚC ĐẦU)
Giảm chú ý, đáp ứng chậm
Tư duy rối loạn, ảo giác
Rối loạn chu kỳ thức ngủ
Bồn chồn hoặc giảm hoạt động
"Lơ mơ", "không còn là chính mình"
Luân phiên tỉnh táo và lú lẫn
Khó làm lệnh đơn giản
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
49
SẢNG SAU PHẪU THUẬT (POD) – NHẬN BIẾT
YẾU TỐ NGUY CƠ
Người bệnh
Tuổi > 65
Suy giảm nhận thức sẵn có (sa sút trí tuệ, suy giảm nhẹ)
Trầm cảm; giảm thị lực, thính lực
Tiền sử dùng rượu, chất gây nghiện
Phẫu thuật, môi trường
Mổ lớn (chỉnh hình, tim mạch, bụng)
Mổ cấp cứu, thủ thuật kéo dài
ICU, PACU kích thích quá mức hoặc thiếu kích thích
Thiếu ngủ; đau, táo bón, bí tiểu
Thuốc
Kháng cholinergic, benzodiazepin, opioid
Đa thuốc
Gây mê
Thuốc mê bay hơi, gây mê kéo dài
Huyết động không ổn định
SÀNG LỌC CAM
1. Khởi phát cấp, dao động
"Hành vi này mới xuất hiện?"
"Triệu chứng lúc có lúc không?"
2. Giảm chú ý
Đếm ngược từ 20
Hoặc đánh vần ngược chữ "WORLD"
3. Tư duy rối loạn
Nói lảm nhảm, vô tổ chức, lời nói không phù hợp
4. Thay đổi tỉnh táo
Tỉnh quá mức, lờ đờ, buồn ngủ, khó đánh thức
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
50
XỬ TRÍ SẢNG SAU PHẪU THUẬT (POD)
BƯỚC 2 – KHÔNG DÙNG THUỐC (ĐẦU TAY)
Định hướng
Lịch, đồng hồ, nhắc nhở bằng lời thường xuyên
Đeo kính, máy trợ thính, răng giả
Nhịp ngày đêm
Bật đèn ban ngày, giảm sáng ban đêm
Gộp chăm sóc, giảm đánh thức đêm
Vận động
Vận động sớm với vật lý trị liệu
Dịch, dinh dưỡng
Tránh nhịn ăn kéo dài không cần thiết
Gia đình
Cho người nhà hiện diện hoặc gọi video khi có thể
BƯỚC 3 – THUỐC (CHỈ KHI AN TOÀN LÀ VẤN ĐỀ)
Chỉ định
Nguy cơ gây hại bản thân hoặc người khác
Kích động nặng cản trở chăm sóc thiết yếu
Haloperidol
0,5-2 mg TM hoặc TB; lặp lại mỗi 4-6 giờ nếu cần
Đầu tay cho kích động; nguy cơ kéo dài QT thấp
Dexmedetomidine
0,2-0,7 mcg/kg/giờ truyền TM (dùng ở ICU)
An thần không gây ức chế hô hấp
Benzodiazepin
Tránh: làm nặng POD ở hầu hết BN cao tuổi, suy giảm nhận thức
Chỉ dùng trong sảng do cai rượu
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
50
XỬ TRÍ SẢNG SAU PHẪU THUẬT (POD)
BƯỚC 4 – THEO DÕI, GHI CHÉP, GIAO TIẾP
Ghi chép
Thể sảng (tăng động/giảm động/hỗn hợp)
Yếu tố khởi phát đã xác định
Can thiệp đã thực hiện
Trao đổi
Nhóm phẫu thuật, gây mê
Kéo dài: cân nhắc hội chẩn lão khoa hoặc tâm thần
ĐIỂM THEN CHỐT
Dự đoán được ở BN lớn tuổi, suy giảm nhận thức: sàng lọc trước mổ khi có thể
Sảng làm tăng thời gian nằm viện, biến chứng, tử vong
Theo dõi thường quy người lớn tuổi tại PACU và các ca sau
Gia đình giúp phát hiện thay đổi so với tâm thần nền
Không dùng thuốc là nền tảng điều trị và phòng ngừa
ED KHÁC POD
Sảng khi tỉnh mê (ED)
Ngay sau gây mê
Vài phút đến một giờ
Trẻ em, người lớn tuổi
Kích động, vật vã
Thay đổi nhưng đánh thức được
Hỗ trợ + đảm bảo an toàn
Phòng: hồi tỉnh yên tĩnh, TIVA
Sảng sau phẫu thuật (POD)
Vài giờ đến vài ngày sau mổ
Vài giờ đến vài tuần
Người lớn tuổi, suy giảm nhận thức
Tăng động, giảm động hoặc hỗn hợp
Thường dao động
Đa phương thức, dựa trên chẩn đoán
Phòng: giảm yếu tố nguy cơ, định hướng lại, vận động sớm
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
51
RỐI LOẠN NHẬN THỨC SAU PHẪU THUẬT (POCD)
NHẬN BIẾT
Định nghĩa
Suy giảm đo được: trí nhớ, chú ý, ngôn ngữ, chức năng điều hành
Thời gian
Xuất hiện vài ngày đến vài tuần sau mổ
Có thể kéo dài nhiều tháng
Diễn tiến
Kín đáo, từ từ, kéo dài
Phát hiện qua test tâm lý thần kinh hoặc người thân nhận thấy
Đối tượng
Chủ yếu người lớn tuổi; ảnh hưởng sống độc lập, quay lại làm việc
Biểu hiện
Giảm trí nhớ ngắn hạn
Khó tập trung; khó tìm từ, nói chậm
Tư duy thiếu tổ chức
Khó đa nhiệm, giải quyết vấn đề
Tăng phụ thuộc sinh hoạt hằng ngày
BN kể "sương mù não", "không còn là chính mình"
BẮT ĐẦU
YẾU TỐ NGUY CƠ
Người bệnh
Tuổi > 65
Vấn đề nhận thức có từ trước
Học vấn thấp
Chức năng nền kém, dễ tổn thương
Trầm cảm hoặc lo âu
Suy yếu (frailty), bệnh đồng mắc dự báo nguy cơ, không chỉ tuổi
Phẫu thuật, gây mê
Phẫu thuật kéo dài
Gây mê toàn thân (nhất là thuốc mê bay hơi)
Mổ tim, chỉnh hình, bụng lớn
Biến chứng sau mổ: nhiễm khuẩn huyết, đau, sảng
Liều cao thuốc an thần, opioid
POCD KHÁC SẢNG
POCD
Vài ngày đến vài tuần sau mổ
Kéo dài vài tuần đến vài tháng
Từ từ, tiến triển dần
Ý thức bình thường
Cải thiện chậm
Cần test nhận thức để phát hiện
Sảng
Vài giờ đến 3 ngày sau mổ
Thường < 1 tuần
Dao động, khởi phát đột ngột
Ý thức thay đổi
Hồi phục nhanh khi được điều trị
Thường thấy rõ trên lâm sàng
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
51
RỐI LOẠN NHẬN THỨC SAU PHẪU THUẬT (POCD)
SÀNG LỌC
Nhịp
Hằng ngày trong 72 giờ đầu sau mổ, nhất là người cao tuổi
Công cụ chính thức
MMSE, test vẽ đồng hồ (CDT), thang trầm cảm người cao tuổi (GDS): giúp phân biệt POCD với sảng
Mini-Cog
Nói 3 từ không liên quan ("táo, bút, xe tải")
Vẽ đồng hồ chỉ 11 giờ 10 phút
Nhớ lại 3 từ: 1 điểm mỗi từ đúng
Hình đồng hồ: bình thường hoặc bất thường
Điểm dưới 3 có thể gợi ý suy giảm nhận thức
Câu hỏi hằng ngày
Hay quên hơn? Khó làm việc đơn giản?
Dễ phân tâm, lú lẫn? Hành vi "không như thường lệ"?
"Có" từ 2 câu → báo BS đánh giá; so với đánh giá trước mổ nếu có
XỬ TRÍ KHI NGHI POCD
1. Ghi nhận
Ghi rõ lo ngại: "BN lặp lại câu hỏi", "không nhớ sự kiện trong ngày"
2. Báo
Nhóm phẫu thuật/chăm sóc ban đầu để đánh giá nhận thức chính thức
3. Gia đình
Trấn an: nhiều trường hợp cải thiện theo thời gian
4. Hỗ trợ
Dùng máy trợ thính, kính
Sinh hoạt có cấu trúc, ngủ đủ
Cân nhắc vật lý trị liệu/hoạt động trị liệu nếu ảnh hưởng ADL
Lưu ý
Không bỏ qua với lý do "lão hóa bình thường"
DỰ PHÒNG
Phòng ngừa sảng (yếu tố nguy cơ của POCD)
Vận động sớm, vật lý trị liệu sớm
Giảm đau đa mô thức (không opioid)
Hạn chế thuốc an thần, nhất là người cao tuổi
Kích thích nhận thức: công cụ định hướng, trò chuyện
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
52
CHĂM SÓC CƠN ĐỘNG KINH
NGUYÊN NHÂN SAU MỔ
Động kinh sẵn có
Bỏ lỡ thuốc chống động kinh, stress, thay đổi hấp thu thuốc
Thủ thuật thần kinh
Cắt u não, chấn thương, tăng ICP
Chuyển hóa
Hạ đường huyết, hạ natri máu, tăng ure máu, bệnh não gan
Gây mê
Ngộ độc toàn thân thuốc tê (LAST), thiếu oxy, tương tác thuốc
Đột quỵ, chảy máu
Thiếu máu cục bộ hoặc xuất huyết sau mổ
BẮT ĐẦU
THỂ CƠN
Co cứng – co giật toàn thể
Co giật nhịp nhàng, cứng cơ, mất ý thức, ngừng thở
Cục bộ
Nhìn chằm chằm, giật một chi hoặc nửa mặt, thay đổi ý thức
Giật cơ
Giật cơ đột ngột ở chi hoặc thân
Sau cơn
Lú lẫn, mất định hướng, đau đầu, buồn ngủ
Cơn âm thầm
Nhìn trống, mím môi, giật khu trú: quan sát kỹ, xử trí sớm
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
52
CHĂM SÓC CƠN ĐỘNG KINH
GỌI HỖ TRỢĐỘI ĐÁP ỨNG NHANH
THUỐC CẤP CỨU (THEO Y LỆNH)
Levetiracetam
Liều nạp TM nếu có y lệnh
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
52
CHĂM SÓC CƠN ĐỘNG KINH
BÁO BS – CẬN LÂM SÀNG
Xét nghiệm khẩn
Glucose, điện giải, CBC, ABG, nồng độ thuốc
CHĂM SÓC SAU CƠN
Theo dõi
Đường thở, sinh hiệu
Lú lẫn, kích động, bồn chồn
Giao tiếp
Trấn an khi tỉnh; giải thích điều đã xảy ra
Thời gian
Thường lẫn, buồn ngủ 15-60 phút sau cơn
Tránh cho ăn, đi lại đến khi tỉnh hoàn toàn
GHI CHÉP
Thời điểm, mô tả khởi phát cơn
Thời gian kéo dài, kiểu vận động/hành vi
Can thiệp: đường thở, oxy, thuốc
Đáp ứng, trở về tình trạng ban đầu
Đã báo ai, lúc nào
Yếu tố thúc đẩy nghi ngờ (hạ đường huyết, bỏ liều thuốc)
DỰ PHÒNG – BN NGUY CƠ CAO
Xác nhận đã cho dùng lại thuốc chống co giật sau mổ
Theo dõi chặt glucose, điện giải
Tỉnh mê chậm rãi ở BN động kinh đã biết
Tránh: thiếu ngủ, thiếu oxy, ánh sáng mạnh (động kinh nhạy sáng)
Phối hợp nhóm thần kinh/gây mê lập kế hoạch riêng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
53
ĐÁNH GIÁ ĐAU
NGUYÊN TẮC
Mục tiêu
Đau ở mức chấp nhận được
BN thở, vận động, tương tác, hồi phục an toàn
Đau kiểm soát kém
Suy hô hấp, tăng HA, bất động, chậm hồi phục
Giảm đau quá mức
Opioid quá liều: an thần, nôn, ức chế hô hấp
Có thể tắc đường thở
Cá thể hóa
Loại PT, đau/dùng opioid từ trước, tuổi
Bệnh kèm (ngưng thở khi ngủ, suy thận)
Khả năng giao tiếp
Đa phương thức
Thuốc không opioid + opioid
Gây tê vùng + biện pháp không dùng thuốc
BẮT ĐẦU
ĐÁNH GIÁ
Buồn ngủ, NKQ, không nói
Công cụ hành vi: FLACC hoặc BPS
Không chỉ dựa con số
Xét ngôn ngữ cơ thể, giọng nói
Xét mức chịu đựng nền của BN
Nghỉ và hoạt động
Đánh giá khi xoay trở, thở sâu, vận động
Sinh hiệu
Nhịp tim, HA, nhịp thở tăng đột ngột
→ có thể do đau chưa được điều trị
Thời điểm
Đánh giá lại sau mọi can thiệp
Định kỳ theo mức an thần, tác dụng phong bế
Nguồn đau
Phong bế giảm đau thân thể, không che đau tạng
Đau garô, bỏng rát vết mổ, đau tư thế
→ có thể không đáp ứng opioid đơn thuần
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
53
ĐÁNH GIÁ ĐAU
THANG ĐIỂM ĐAU
NRS
Người lớn tỉnh, giao tiếp bằng lời
0-10: 0 = không đau; 10 = đau tồi tệ nhất
VAS
Người lớn, thanh thiếu niên dùng giấy/thiết bị
Đánh dấu trên đường thẳng 10 cm
Wong-Baker FACES
Trẻ ≥ 3 tuổi, rào cản ngôn ngữ, đọc hiểu thấp
BN chọn khuôn mặt đúng cơn đau nhất
FLACC
Trẻ < 3 tuổi, không nói, người lớn an thần
Mặt, Chân, Vận động, Khóc, Khả năng dỗ; 0-10
PAINAD
Cao tuổi sa sút trí tuệ, không giao tiếp, mê sảng
Dựa nhịp thở, nét mặt, ngôn ngữ cơ thể
BPS
ICU thở máy, hôn mê hoặc an thần
Nét mặt, cử động chi trên, tuân thủ máy thở
Tổng điểm 3-12
Lưu ý
Dùng cùng một thang để theo dõi xu hướng
DẤU HIỆU KHÔNG LỜI
Nhăn mặt, chau mày
Bồn chồn, kích động; cố tháo thiết bị theo dõi
Rên rỉ, khóc, thút thít (kể cả nhỏ)
Kháng cự khi chăm sóc, né tránh khi chạm
Co cứng, giữ chặt, bảo vệ vùng đau
Tăng trương lực, co cơ (bụng, chi)
Xử trí khẩn như BN than đau bằng lời
Không bỏ qua dù BN có vẻ yên tĩnh
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
54
THEO DÕI MỨC ĐỘ AN THẦN
NGUY CƠ
An thần che lấp
Dấu hiệu đau, căng thẳng, suy giảm lâm sàng
BN nằm yên có thể do quá an thần
Chậm nhận diện
Tắc đường thở, giảm thông khí
Ức chế hô hấp do opioid
Bồn chồn, lú lẫn, thở gắng sức có thể vắng mặt
BẮT ĐẦU
THEO DÕI
Chỉ số khách quan
Nhịp thở và độ sâu
SpO₂; CO₂ thở ra (nếu có)
Đáp ứng đồng tử
Nét mặt, hành vi không lời
Đáp ứng kích thích nhẹ, lời nói
Nguyên tắc
Đánh giá an thần song song điểm đau
Nhất là khi dùng opioid, truyền an thần
An thần không đồng nghĩa thoải mái
Đánh giá lại thường xuyên, có hệ thống
THANG AN THẦN
RASS (+4 đến -5)
Người lớn, có hoặc không NKQ
+4 kích động mạnh; 0 tỉnh, bình tĩnh
-5 không thể đánh thức
Chuẩn độ an thần, phát hiện quá an thần
POSS (S, 1-4)
BN hậu phẫu dùng opioid
S = ngủ, dễ đánh thức
3 = thường xuyên buồn ngủ
4 = ngủ lịm, đáp ứng tối thiểu
Hướng dẫn liều opioid an toàn
SAS (1-7)
BN nặng hoặc BN tại PACU
1 không đánh thức được; 4 bình tĩnh, hợp tác
7 kích động nguy hiểm
AVPU (4 mức)
Mọi lứa tuổi; sàng lọc nhanh
Tỉnh → đáp ứng lời nói → đáp ứng đau → không đáp ứng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC55
DẤU HIỆU CẢNH BÁO QUÁ AN THẦN
DẤU HIỆU CẢNH BÁO
Nhịp tim nhanh mới/tăng
Chảy máu, giảm thể tích, giảm đau chưa đủ
Nhiễm trùng; bù trừ thiếu oxy
Hạ HA
Giãn mạch do thuốc mê/opioid, chảy máu
Cung lượng tim thấp
Opioid tiêm nhanh, bolus PCA sai
Thở chậm, ngừng thở
Nhịp thở < 10 lần/phút hoặc không nỗ lực thở
→ can thiệp ngay
Dấu hiệu sớm nhất ức chế hô hấp do opioid
Thở nông, không đều báo trước ngừng thở
Giảm SpO₂
Tắc đường thở, giảm thông khí, xẹp phổi
Bơm tráng dây truyền còn remifentanil → ngừng thở
Kích thích, bồn chồn
Đau, thiếu oxy, tăng CO₂
Có thể đi trước suy sụp hô hấp
Chậm tỉnh, không đáp ứng
Thuốc mê kéo dài, giải giãn cơ chưa hoàn toàn, đột quỵ, hạ đường huyết
Tích lũy opioid/an thần: cao tuổi, suy thận
BẮT ĐẦU
BÁO NGAYBÁC SĨ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
55
DẤU HIỆU CẢNH BÁO QUÁ AN THẦN
ĐÁNH GIÁ 5 BƯỚC
- Sinh hiệu: SpO₂, nhịp tim, HA, nhịp thở, nhiệt độ
- Ý thức: thang an thần/kích thích đã thẩm định
- Đau: công cụ hành vi nếu BN không tự báo (FLACC)
- Thuốc gần đây: opioid, benzodiazepine, thuốc mê tồn dư; giờ, liều
- Khám trọng tâm: nỗ lực thở, màu da, vết mổ, đồng tử, vận động chi
DIỄN GIẢI
Đau thấp + an thần sâu/thở chậm
Đau cao + bồn chồn/nhịp nhanh
Nghĩ đau chưa trị đủ
Dễ nhầm kích thích khi tỉnh mê, lo âu
Thuốc gần đây
Giảm đáp ứng ngay sau morphine TM → lo ngại
Vừa tăng liều PCA → nghĩ chồng liều, tác dụng muộn
Khí máu ĐM (nếu có)
Cân nhắc khi giảm oxy, thở chậm rõ
Hoặc lâm sàng không khớp SpO₂
Tăng CO₂, toan hô hấp đi trước giảm oxy
Định hướng naloxone, oxy, đặt NKQ
Quan trọng ở COPD, OSA, suy thận
PHÂN LOẠI
An thần – KHÔNG ổn định
Da nhợt, thở nông, môi tím
Nhăn mặt, nhíu mày
Nhịp thở ↓, SpO₂ ↓
Nhịp tim ↑ hoặc HA ↓
Đáp ứng tối thiểu (an thần 3-4)
An thần không tương xứng sinh hiệu
→ Ngừng opioid nếu ngủ gà
→ Cân nhắc naloxone
→ Sinh hiệu + EtCO₂; báo BS; ABC
An thần – thoải mái
Nằm yên, thở đều, da ấm hồng
SpO₂ > 94%, nhịp thở bình thường
Mặt thư giãn, cơ thả lỏng
Điểm an thần 1-2 (dễ đánh thức)
Không dấu hiệu đau
→ Tiếp tục theo dõi
→ Đánh giá lại an thần, đau định kỳ
→ Chăn ấm, tư thế; ghi chép
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
55
DẤU HIỆU CẢNH BÁO QUÁ AN THẦN
KHI THẤY BN "KHÔNG ỔN"
- Dừng lại, quan sát toàn diện: ngoại hình, kiểu thở, màu da
- Đánh giá lại sinh hiệu, so với giá trị nền
- Dùng thang an thần (RASS, POSS), đánh giá lại đau
- Xem lại thời gian dùng thuốc gần đây
- Khám: đường thở, thông khí, tưới máu, biến chứng PT, thần kinh
- Tin nhận định: thấy "không ổn" là đủ để đánh giá thêm
LƯU Ý
Mức an thần, hô hấp thay đổi trong vài phút
Chấm thang điểm cả khi hành vi, tình trạng thay đổi
Không bỏ qua: nhăn mặt, co cứng, bồn chồn, vã mồ hôi
Tìm hiểu mọi bất tương xứng an thần – sinh hiệu
EtCO₂ phát hiện giảm thông khí sớm hơn SpO₂
Ghi chép đầy đủ, đánh giá lại thường xuyên
Khi nghi ngờ: đánh giá lại, báo cáo, hành động
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
56
ĐÁNH GIÁ AN THẦN – HÔ HẤP KHI DÙNG OPIOID
MỖI LẦN CHO OPIOID
Đau
BN tỉnh: NRS 0-10
Không diễn đạt/an thần: FLACC hoặc BPS
Vị trí, tính chất, mức độ
Mức giảm đau sau can thiệp; dấu không lời
An thần
RASS hoặc POSS
Ghi đáp ứng với giọng nói, chạm
Buồn ngủ/không đáp ứng → ngừng opioid, đánh giá lại
Hô hấp (liên tục)
Nhịp thở < 8 lần/phút
Ngáy, thở nông
Co kéo cơ hô hấp phụ, ngưng thở
Giảm SpO₂ hoặc tím
EtCO₂
Nhạy hơn SpO₂: dùng sớm ở BN nguy cơ cao
SpO₂ có thể bình thường khi thở oxy
BẮT ĐẦU
GHI CHÉP
Điểm đau
NRS: BN tỉnh, nói được
FLACC: trẻ em/không diễn đạt bằng lời
PAINAD: cao tuổi suy giảm nhận thức
BPS: an thần hoặc đặt NKQ
Đặc điểm đau
Vị trí, tính chất (nhói, rát, giật), thời gian
An thần, hô hấp
RASS/POSS; nhịp, kiểu, độ sâu thở
SpO₂; oxy bổ sung; can thiệp đường thở
Can thiệp
Thuốc: tên, đường, liều, giờ
Không thuốc: tư thế, chườm lạnh
Ghi nếu chuẩn độ/ngừng opioid do an thần
Đánh giá lại
Trong 15 phút sau opioid TM
Ghi đau, an thần, hô hấp mới và giờ
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC57
GIẢM ĐAU ĐA PHƯƠNG THỨC
NGUYÊN TẮC
Định nghĩa
Hai nhóm thuốc trở lên, cơ chế khác nhau
Mục tiêu
Hiệp đồng, ít tác dụng phụ
Giảm tổng liều opioid
Đích tác động
Ngoại biên: NSAID, thuốc tê tại chỗ
Trung ương: paracetamol, opioid, gabapentinoid
Chất dẫn truyền TK: ketamine, clonidine, chống trầm cảm
Lợi ích
Giảm đau tốt hơn; ít an thần, nôn, ức chế hô hấp
Hồi phục, vận động sớm; ít dung nạp opioid
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
57
GIẢM ĐAU ĐA PHƯƠNG THỨC
THUỐC – LIỀU
Paracetamol
1000 mg TM/uống mỗi 6 giờ (tối đa 4 g/ngày)
Theo dõi gan ở BN nguy cơ
Ketorolac
15-30 mg TM mỗi 6 giờ (tối đa 5 ngày)
Đánh giá thận, xuất huyết tiêu hóa, tiểu cầu
Ibuprofen
400-800 mg TM/uống mỗi 6-8 giờ
Celecoxib
200-400 mg uống mỗi ngày
Tránh khi nguy cơ tim mạch, dị ứng sulfa
Gabapentinoid
Gabapentin 100-300 mg uống
Pregabalin 50-75 mg uống
An thần, chóng mặt; ít dùng ngay sau mổ
Ketamine liều thấp
0,1-0,5 mg/kg TM bolus; có thể truyền
Theo dõi tách rời, ảo giác, tăng HA, nhịp tim
Dexmedetomidine
0,2-0,7 mcg/kg/giờ truyền TM (hiếm nạp)
Có thể chậm nhịp tim, hạ HA
Lidocaine TM
Bolus 1-1,5 mg/kg; truyền 1-2 mg/phút
Theo dõi độc tính TKTW, loạn nhịp
Bupivacaine, ropivacaine
Liều theo loại phong bế; theo dõi phong bế
Opioid
Chuẩn độ chậm (xem SỬ DỤNG OPIOID VÀ PCA, #58)
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
57
GIẢM ĐAU ĐA PHƯƠNG THỨC
THEO BẬC ĐAU
Nhẹ (1-3/10)
Tư thế, chườm lạnh/ấm, thư giãn
Paracetamol uống hoặc TM
Vừa (4-6/10)
Tiếp biện pháp không thuốc + NSAID
Thêm thuốc hỗ trợ (vd gabapentin)
Cân nhắc opioid liều thấp (vd fentanyl 25 mcg TM)
Nặng (7-10/10)
Paracetamol + NSAID + hỗ trợ + opioid
Theo dõi sát, đánh giá lại thường xuyên
LƯU Ý ĐD
NSAID
Tránh: suy thận, nguy cơ chảy máu, sau nối tắt dạ dày
Gabapentinoid
Thận trọng: người cao tuổi, lú lẫn
Tương tác
Thận trọng khi đã dùng an thần, opioid, mê toàn thân
Đánh giá tác dụng cộng gộp ức chế TKTW
Bắt đầu đơn giản
Thuốc không opioid trước, chỉ tăng khi cần
Theo giờ
Paracetamol/NSAID theo lịch thay vì khi cần
→ giảm opioid, giảm điểm đau
Giáo dục
BN tỉnh: giải thích kế hoạch, tác dụng phụ
Ghi chép
Đau, an thần, hô hấp trước và sau mỗi liều
Báo BS khi
Đau không kiểm soát
Tác dụng phụ bất thường
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
58
SỬ DỤNG OPIOID VÀ PCA
OPIOID TM THƯỜNG DÙNG
Morphine
1-2 mg TM; khởi phát 5-10 phút
Đỉnh 20-30 phút; kéo dài 2-4 giờ
Giải phóng histamine → có thể hạ HA
Dùng phổ biến nhất tại PACU
Fentanyl
25-100 mcg TM; khởi phát 1-2 phút
Đỉnh ~5 phút; kéo dài 30-60 phút
Hợp đau thủ thuật, đau bùng phát
Hydromorphone
0,2-0,4 mg TM; khởi phát 5-10 phút
Đỉnh 15-30 phút; kéo dài 2-3 giờ
Hiệu lực mạnh; ít giải phóng histamine hơn
Meperidine
12,5-25 mg TM; khởi phát 5-10 phút
Đỉnh 15-30 phút; kéo dài 2-3 giờ
Thận trọng: normeperidine độc thần kinh, nhất là suy thận
BẮT ĐẦU
CHỈ ĐỊNH
Đau vừa–nặng, thuốc không opioid chưa đủ
Đau bùng phát tại PACU
Đau khi thủ thuật: thay băng, vận động
BN dùng opioid trước mổ cần duy trì liều nền
QUY TRÌNH
Trước khi cho
Xác minh danh tính: hỏi + vòng đeo tay
Kiểm tra dị ứng, y lệnh hiện tại
Điểm đau; an thần, nhịp và nỗ lực thở, SpO₂
HA, nhịp tim; giờ, loại opioid gần nhất
Khi cho
Liều thấp nhất có hiệu quả, đúng đường chỉ định
Thường TM chậm trong 2-5 phút
Sau khi cho
Đánh giá giảm đau trong 5-30 phút
An thần (POSS, RASS), nhịp thở, SpO₂
Buồn nôn, ngứa, hạ HA
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
58
SỬ DỤNG OPIOID VÀ PCA
PCA
PCA tĩnh mạch
Liều opioid nhỏ theo nhu cầu
(morphine, fentanyl, hydromorphone)
Xác minh thuốc, nồng độ, bolus, thời gian khóa
Dặn: chỉ BN được bấm nút, không bấm hộ
Theo dõi giảm đau, an thần, hô hấp
Ghi liều đã nhận và số lần bấm
PCA ngoài màng cứng (PCEA)
Opioid và/hoặc thuốc tê qua catheter
PT ngực, bụng, chỉnh hình lớn
Theo dõi huyết động (nguy cơ hạ HA)
Đánh giá vận động, cảm giác thường xuyên
Catheter: rò, lệch, nhiễm trùng
Cảnh giác bí tiểu, tê kéo dài
PCA nội tủy (PCIA)
Ít dùng: đau sản khoa, ung thư
Nguy cơ ức chế hô hấp muộn
Theo dõi hô hấp liên tục, nhất là 24 giờ đầu
Ngứa, bí tiểu, buồn nôn, thay đổi thần kinh
LƯU Ý
PCA cần theo dõi chặt, nhất là:
BN chưa từng dùng opioid, cao tuổi, đang an thần
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
59
TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA OPIOID
YẾU TỐ NGUY CƠ
Tuổi > 65
Béo phì hoặc OSA
Bệnh hô hấp sẵn có
Suy thận hoặc gan
Dùng kèm an thần, benzodiazepine
Thoát mê chậm
BẮT ĐẦU
BÁOBÁC SĨ
THUỐC GIẢI
Nguyên tắc
Dùng kịp thời, chuẩn độ cẩn thận
Tránh đau dội lại, hội chứng cai
Naloxone (opioid)
1-10 mcg/kg TM, chuẩn độ chậm
Theo dõi 1-2 giờ: tác dụng ngắn
Có thể nhịp nhanh, nôn, kích thích, đau dội lại
Flumazenil (benzodiazepine)
0,1-0,2 mg TM, lặp mỗi 1 phút nếu cần
Tối đa 3 mg/giờ
Thận trọng: động kinh, dùng benzodiazepine mạn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
59
TÁC DỤNG KHÔNG MONG MUỐN CỦA OPIOID
GHI CHÉP
Điểm đau trước và sau opioid
Thuốc, liều, đường dùng, giờ
Đáp ứng của BN (lời nói, hành vi)
Tác dụng không mong muốn và can thiệp
Ví dụ: 13:30 đau 7/10, nhịp thở 16, SpO₂ 97%, POSS 1
→ morphine 2 mg TM trong 4 phút
13:45: đau 3/10, tỉnh, nhịp thở 14, SpO₂ 96%
ĐIỂM THỰC HÀNH
Đánh giá đau, an thần, hô hấp trước và sau mỗi liều
Liều thấp nhất có hiệu quả, chuẩn độ chậm
Theo dõi ức chế hô hấp muộn với opioid tác dụng dài
Biết nơi để naloxone, khi nào và cách dùng
Dặn BN báo mọi khó chịu
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
60
KIỂM SOÁT ĐAU KHÔNG DÙNG THUỐC
KỸ THUẬT
Tư thế
Xoay trở thường xuyên: giảm tì đè, căng cơ
Ôm gối/chăn gấp đỡ vết mổ
Nâng cao chi giảm phù
Chườm
Lạnh: giảm phù, viêm (chỉnh hình, mô mềm)
Ấm: dịu co thắt cơ, chuột rút
Kiểm tra y lệnh, tình trạng da
Chống chỉ định: rối loạn cảm giác, giảm tưới máu
Chạm, xoa bóp
Xoa bóp nhẹ (nếu phù hợp): giảm căng cơ
Nắm tay, chạm nhẹ: trấn an
Thở, thư giãn
Thở chậm, thở cơ hoành sâu
Hình ảnh dẫn dắt; hữu ích khi lo âu
Môi trường
Giảm ồn, chỉnh ánh sáng, hạn chế kích thích
Nhạc qua tai nghe (BN tỉnh, có khả năng)
Giọng bình tĩnh, trấn an
Giáo dục
Giải thích đau sau mổ và cách kiểm soát
Khuyến khích chủ động báo đau
Biện pháp không thuốc là lựa chọn hiệu quả
BẮT ĐẦU
PHỐI HỢP THEO MỨC ĐAU
Nhẹ (1-3/10)
Không thuốc đơn thuần có thể đủ
Vừa (4-6/10)
Không thuốc + giảm đau không opioid
Nặng (7-10/10)
Không thuốc + opioid: tăng hiệu quả, giảm tổng liều
Thời điểm
Áp dụng trước khi thuốc đạt tác dụng
ĐIỂM THỰC HÀNH
Hỏi sở thích từng BN (vuốt ve, nhạc)
Dùng thường quy, không chỉ khi thuốc bị chậm
Đánh giá toàn diện, không chỉ một con số
Đánh giá lại: tránh điều trị thiếu hoặc quá mức
Thoải mái không đồng nghĩa buồn ngủ: tránh quá an thần
Vận động sớm giúp giảm đau, cải thiện kết cục
ĐD bình tĩnh giúp BN bình tĩnh
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC61
CÁC LOẠI GÂY TÊ VÙNG
TỔNG QUAN
Định nghĩa
Thuốc tê làm tê nửa dưới cơ thể
Hoặc chỉ tại vùng phẫu thuật
Cách dùng
Đơn độc, hoặc kèm an thần, MAC, mê toàn thân
Lợi ích
Giảm đau tốt, ít opioid, hồi phục nhanh hơn
Phân loại
Tủy sống, ngoài màng cứng, phong bế ngoại biên
LIA: có nguy cơ LAST tương tự
BẮT ĐẦU
ĐẶC ĐIỂM
Gây tê tủy sống
Tiêm một lần vào khoang dưới nhện thắt lưng
Khởi phát trong 5 phút; kéo dài 1,5-4 giờ
Bụng dưới, chậu, chi dưới, mổ lấy thai
Không catheter; tự hết, không thêm liều
Gây tê ngoài màng cứng
Khoang ngoài màng cứng ngực/thắt lưng
Thường để catheter: truyền liên tục/tiêm nhắc
Khởi phát 10-20 phút; vài giờ đến nhiều ngày
Sản khoa, PT ngực, bụng, chi dưới
Theo dõi liên tục: tác dụng phụ muộn
Chỉnh tốc độ: giảm đau có/không yếu vận động
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
61
CÁC LOẠI GÂY TÊ VÙNG
ĐẶC ĐIỂM (TIẾP)
Phong bế ngoại biên
Quanh một thần kinh/nhóm thần kinh
Liều đơn hoặc truyền qua catheter
Khởi phát 10-30 phút; liều đơn 8-24 giờ
Bupivacaine liposome có thể 48-72 giờ
Catheter: giảm đau khi chạy (24-72 giờ)
Đùi (gối, háng); liên cơ bậc thang (vai); TAP (bụng)
Không ảnh hưởng ý thức; có thể yếu vận động
→ nguy cơ té ngã; nắm vùng chi phối
Gây tê thấm tại chỗ (LIA)
Thuốc tê ± adrenalin, ketorolac, clonidine
Tiêm vào vết mổ, mô quanh, cuối PT
Khởi phát vài phút; kéo dài 6-24 giờ
Thay khớp gối/háng, PT bụng, mô mềm
Phần lớn bảo tồn vận động
Ghi tổng liều; theo dõi LAST
(ù tai, vị kim loại, thay đổi TKTW)
Bảo đảm chườm lạnh/băng ép không làm giảm tưới máu
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
62
THEO DÕI HỒI PHỤC SAU GÂY TÊ VÙNG
THỨ TỰ HỒI PHỤC
- Cảm nhận bản thể: biết vị trí chi
- Cảm nhận áp lực: chạm chắc, nặng
- Vận động: cử động chi, nâng chân, ngón
- Cảm nhận chạm nhẹ: tăm bông, bàn tay
- Cảm nhận đau: phân biệt nhọn/tù (đầu kim)
- Cảm nhận nhiệt: lạnh, ấm
- Giao cảm: mạch máu, bàng quang
Giao cảm về sau cùng → hạ HA, bí tiểu dù chân đã bình thường
BẮT ĐẦU
KỸ THUẬT
Cảm giác lạnh
Tăm bông chlorhexidine-cồn vuốt dọc khoanh da
Ghi khoanh da cao nhất còn cảm nhận lạnh
Chỉ dùng trên da nguyên vẹn
Châm kim
Đánh giá cảm giác đau, khoanh da ảnh hưởng
Sức cơ
Cử động ngón chân, nâng chân, nắm tay
Luôn so hai bên: phong bế một bên, từng mảng
Bàng quang
Theo dõi bí tiểu sau tủy sống, ngoài màng cứng
KHOANH DA
L1
Vùng bẹn: cảm giác về đến L1 = thoái lui đến bẹn
Ứng dụng
Đánh giá lan tỏa, thoái lui phong bế trục thần kinh
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
62
THEO DÕI HỒI PHỤC SAU GÂY TÊ VÙNG
GHI NHẬN
Mức phong bế, thoái lui (vd "từ T8 xuống T10")
Phong bế ngoại biên: vùng mất vận động, cảm giác
Vận động, cảm giác trở lại (vd cử động ngón chân)
LIA: vùng bao phủ, hiệu quả giảm đau vết mổ
Tình trạng đi tiểu, kết quả siêu âm bàng quang
Tê bì, cảm giác bất thường BN báo
Điểm đau, loại (nhói/tức nặng), vị trí cụ thể
Mọi biến chứng (xem #64, #65)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
63
CHĂM SÓC SAU GÂY TÊ VÙNG VÀ PHONG BẾ NGOẠI BIÊN
MỤC TIÊU
Tủy sống, ngoài màng cứng
Sinh hiệu, nhất là HA (phong bế giao cảm)
Cảm giác, vận động thường xuyên
Cử động chi an toàn trước khi cho đi lại
Kiểm tra bàng quang nếu không tiểu đúng hạn
Theo dõi đau, can thiệp khi cảm giác về
Giáo dục BN, gia đình khi phong bế hết
Phong bế ngoại biên
Sinh hiệu, nhất là HA sau cạnh sống, ESP
Đánh giá cảm giác, vận động theo phong bế
Đối chiếu đau với vùng phân bố dự kiến
Phân biệt đau với cảm giác lạ, tê
Đủ sức cơ tứ đầu đùi trước khi đi lại
An toàn: không chịu lực, đai treo, nạng, nẹp gối
LIA
Theo dõi hiệu quả giảm đau vết mổ
Điểm đau định kỳ khi LIA hết (6-24 giờ)
Vận động sớm nếu vận động được bảo tồn
Dặn thời gian giảm đau, khi nào xin thêm thuốc
Ghi tổng liều thuốc tê trong mổ nếu biết
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
63
CHĂM SÓC SAU GÂY TÊ VÙNG VÀ PHONG BẾ NGOẠI BIÊN
THEO TỪNG PHONG BẾ
Liên cơ bậc thang
Yếu cơ delta, nhị đầu; tê vai, ngón cái, trỏ
Thường không phong bế vùng thần kinh trụ
Lưu ý: khó thở (liệt cơ hoành), Horner, khàn tiếng
Trấn an, oxy nếu cần, báo BS gây mê
Theo dõi hô hấp, đường thở nặng lên
Trên đòn, dưới đòn, nách
Tê, yếu toàn bộ tay
Khó thở như trên (nhất là trên đòn)
Nguy cơ chấn thương chi → đai treo
Cân chậu, thần kinh đùi
Yếu tứ đầu; tê gối, mặt trong cẳng chân
Nguy cơ té ngã → nẹp gối, giáo dục gia đình
Ống cơ khép
Tê gối, mặt trong cẳng chân, mắt cá
Có thể yếu tứ đầu → đánh giá sức cơ, bất động gối
Thần kinh tọa
Yếu cơ bụng chân; tê dưới gối trừ mặt trong
Nguy cơ té ngã → không chịu lực, giáo dục
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
63
CHĂM SÓC SAU GÂY TÊ VÙNG VÀ PHONG BẾ NGOẠI BIÊN
THEO TỪNG PHONG BẾ (TIẾP)
TAP, bao cơ thẳng bụng
Tê thành bụng trước (T6-L1)
Có thể che triệu chứng bụng (viêm phúc mạc)
Theo dõi biến chứng ổ bụng; đánh giá lại mức cảm giác
Cơ vuông thắt lưng
Giảm đau rộng thành bụng; có thể lan đám rối thắt lưng
Hạ HA nếu hai bên; té ngã
→ theo dõi HA, sức cơ trước khi đi
PENG
Giảm đau háng trước
Có thể yếu tứ đầu → đánh giá sức cơ, giáo dục
ESP
Giảm đau thân thể, tạng (ngực/thắt lưng)
Có thể không hoàn toàn, khởi phát chậm
→ theo dõi, bổ sung giảm đau nếu cần
ĐAU SAU PHONG BẾ
Phong bế không hoàn toàn, thất bại, hoặc nguồn đau lân cận
BN có thể diễn giải nhầm cảm giác lạ, tê thành đau
Thử lạnh, châm kim, vận động trước khi kết luận thất bại
Không vội cho rằng BN tìm kiếm opioid
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
64
BIẾN CHỨNG GÂY TÊ NGOÀI MÀNG CỨNG VÀ TỦY SỐNG
GỌI HỖ TRỢBÁC SĨ GÂY MÊ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
64
BIẾN CHỨNG GÂY TÊ NGOÀI MÀNG CỨNG VÀ TỦY SỐNG
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
65
BIẾN CHỨNG PHONG BẾ NGOẠI BIÊN VÀ LIA
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
65
BIẾN CHỨNG PHONG BẾ NGOẠI BIÊN VÀ LIA
LIA + PHONG BẾ THẦN KINH
Phong bế kéo dài
Đánh giá lại định kỳ; đỡ chi, hoãn đi lại
Khó đánh giá đau
Theo dõi cả khoanh da và vùng thấm tại chỗ
Tăng nguy cơ LAST
Tính tổng liều thuốc tê (nếu có thể)
Theo dõi dấu hiệu độc tính
ƯU TIÊN CHUNG
Đánh giá thần kinh – mạch máu thường xuyên
Theo dõi mức, thoái lui phong bế (khoanh da/thần kinh)
Đánh giá đau, vận động, cảm giác định kỳ
Đỡ chi bị liệt vận động, phòng chấn thương
Bí tiểu, ngứa, hô hấp, nhất là opioid trục thần kinh
Luôn sẵn bộ nhũ tương lipid xử trí LAST
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
66
PHÁC ĐỒ LAST
CHẨN ĐOÁN
Thần kinh
Ù tai, vị kim loại, lú lẫn, co giật
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢNGAY
NHŨ TƯƠNG LIPID
Đánh giá
Liên tục sau bolus và truyền
Hạ HA
Tăng gấp đôi tốc độ: 0,5 mL/kg/phút
DỰ PHÒNG
Luôn sẵn bộ nhũ tương lipid tại PACU
Ghi, tính tổng liều thuốc tê (nhất là LIA + phong bế)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC67
BÍ TIỂU SAU PHẪU THUẬT (POUR)
NHẬN BIẾT
Định nghĩa
Không tự tiểu được dù bàng quang đầy
Thường trong 6-8 giờ sau mổ
Nguy cơ cao: có thể sớm hơn
Dấu hiệu bí tiểu
Không tiểu trong 6-8 giờ (4-6 giờ nếu nguy cơ cao)
Khối căng sờ được trên xương mu
Đau bụng dưới, bứt rứt, khó chịu
Rỉ nước tiểu/lượng ít: gợi ý tiểu tràn
BẮT ĐẦU
NGUYÊN NHÂN
Thuốc gây tê: tủy sống, ngoài màng cứng, thuốc tác dụng kéo dài
Opioid: ức chế co bóp cơ detrusor
Phẫu thuật vùng chậu, chỉnh hình, bụng dưới
Bàng quang căng trong mổ (không được làm rỗng)
Rối loạn thần kinh, bệnh lý tuyến tiền liệt
YẾU TỐ NGUY CƠ
Người bệnh
Nam, tuổi > 50
BPH
Đái tháo đường
Khó tiểu từ trước
Tiền sử bí tiểu
Béo phì/béo phì bệnh lý
Thủ thuật – gây tê
Gây tê thần kinh trục
Mổ kéo dài > 2 giờ
Dịch trong mổ lớn
Dùng opioid
Mổ vùng chậu, tầng sinh môn, tiết niệu
Ít vận động
LƯU Ý
Mọi BN gây tê tủy sống/ngoài màng cứng = nguy cơ cao POUR
Căng giãn quá mức: thiếu máu, tổn thương detrusor
Hậu quả: rối loạn đi tiểu kéo dài, có thể mạn tính
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
67
BÍ TIỂU SAU PHẪU THUẬT (POUR)
THEO THỂ TÍCH
< 400 mL
Theo dõi, khuyến khích đi tiểu
400-800 mL
Đánh giá lại sau 1 giờ
Cân nhắc đặt ống thông ngắt quãng: người lớn tuổi, đã gây tê tủy sống
> 800 mL
Khuyến cáo đặt ống thông tiểu ngắt quãng
GHI CHÉP
Giờ tiểu lần cuối; BN báo buồn tiểu, khó chịu
Các lần thử tiểu và kết quả
Siêu âm bàng quang: thể tích (mL)
Loại ống thông, thể tích nước tiểu lấy ra
Đáp ứng: giảm khó chịu, tiểu được sau đó
Nước tiểu: màu, độ trong, lượng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
68
ĐẶT ỐNG THÔNG TIỂU
CHỈ ĐỊNH
Ống ngắt quãng (thẳng, không bóng)
Một đợt bí tiểu, không tiền sử mạn
Lưu tiểu một lần, kỳ vọng hồi phục
Khó chịu với > 600 mL (không buồn tiểu)
Hoặc > 500 mL (có buồn tiểu)
Tránh dùng kéo dài: giảm UTI
PACU: ghi lượng nước tiểu, tình trạng sau thủ thuật
Foley lưu (có bóng)
Nguy cơ bí tiểu dai dẳng, bệnh nặng
Mổ lớn/kéo dài (bụng, cột sống)
Mổ tiết niệu hoặc vùng chậu
Chưa rút được ống trong mổ
Cần đo nước tiểu chính xác theo giờ
Gây tê tủy sống/ngoài màng cứng
PACU: đo nước tiểu mỗi giờ, rút sớm khi an toàn
BẮT ĐẦU
CHĂM SÓC ỐNG
Hệ thống dẫn lưu kín, vô khuẩn
Ống không gập, không nâng cao hơn bàng quang
Túi chứa thấp hơn bàng quang: chống trào ngược, nhiễm trùng
Cố định chắc, tránh kéo căng/tuột
Đánh giá màu, độ trong, thể tích nước tiểu thường xuyên
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
68
ĐẶT ỐNG THÔNG TIỂU
CHUẨN BỊ
Dụng cụ
Bộ đặt ống thông vô khuẩn
Foley/ống thẳng, thường 14-18 Fr; Coude cho BPH
Nước vô khuẩn bơm bóng; túi chứa
PPE, chất bôi trơn, dụng cụ cố định
Tư thế
Giải thích thủ thuật cho BN
Nữ: nằm ngửa, gối gập, hông dạng
Nam: nằm ngửa, chân duỗi; dương vật 90°
Vô khuẩn
Vệ sinh tay, mở vùng vô khuẩn, găng vô khuẩn
Trải khăn vô khuẩn
Nữ: làm sạch từ trước ra sau
Nam: xoay tròn từ lỗ niệu đạo ra; kéo bao quy đầu (đặt lại sau)
Bôi trơn đầy đủ
MẸO
Ống ngắt quãng 16-18F cho hầu hết người lớn
Đầu Coude: nam lớn tuổi phì đại tuyến tiền liệt
Không bơm bóng bằng nước muối sinh lý: kết tinh, hỏng bóng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
69
SAU RÚT ỐNG THÔNG VÀ PHÒNG NGỪA BÍ TIỂU
SAU RÚT ỐNG
Theo dõi
Ghi giờ rút ống
Theo dõi tiểu tiện trở lại bình thường
Khuyến khích tiểu trong 4-6 giờ
Siêu âm bàng quang mỗi 2-3 giờ: nước tiểu tồn dư
Hồi phục chậm
Siêu âm > 400-600 mL, không tiểu tự nhiên
Không tiểu được dù buồn tiểu
Đau trên xương mu, bứt rứt
BẮT ĐẦU
DỰ PHÒNG POUR
Thuốc
Chẹn alpha-1 (tamsulosin): cân nhắc liều trước mổ tại phòng chờ
Hoặc bắt đầu 24-72 giờ trước mổ nếu nguy cơ cao
Cường phó giao cảm (bethanechol): có thể cân nhắc
Giảm đau
Tối ưu gây tê vùng, thấm tại chỗ, phong bế ngoại biên
Đa phương thức, tiết kiệm opioid
Giảm/tránh
Ketamine, neostigmine TB, glycopyrrolate, scopolamine dán
Tạm ngừng
Chủ vận alpha: pseudoephedrine
Chống trầm cảm 3 vòng: imipramine, amitriptyline
Kháng cholinergic (scopolamine, glycopyrrolate…)
SSRI/SNRI: duloxetine
Kháng histamine: diphenhydramine, chlorpheniramine, brompheniramine, cyproheptadine, hydroxyzine
Giãn cơ: diazepam, baclofen, cyclobenzaprine
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
69
SAU RÚT ỐNG THÔNG VÀ PHÒNG NGỪA BÍ TIỂU
THÚC ĐẨY TIỂU
Tư thế: ngồi (nữ), đứng (nam)
Kích thích nước ấm: cho nước chảy, rửa tay
Chườm ấm vùng trên xương mu
Riêng tư, môi trường yên tĩnh
Khuyến khích uống từng ngụm nhỏ (nếu không chống chỉ định)
Thử tiểu giới hạn mỗi 2-3 giờ
THẬN TRỌNG
Tránh lợi tiểu quai (furosemide) khi bàng quang đã căng
Tăng nước tiểu → căng giãn thêm, khó chịu hơn
Nguy cơ ứ nước thận, tổn thương detrusor lâu dài
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
70
CAN THIỆP KHI NGHI NGỜ BÍ TIỂU
THEO THỂ TÍCH
300-400 mL
Khuyến khích tiểu lại
Tiếp tục biện pháp không xâm lấn
500-600 mL
Cân nhắc đặt ống thông tiểu
> 800-1000 mL
Đặt thông tiểu khẩn cấp
Phòng tổn thương cơ detrusor
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC71
THAM VẤN TIẾT NIỆU VÀ RỬA BÀNG QUANG
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ/PHẪU THUẬT → THAM VẤN TIẾT NIỆU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
71
THAM VẤN TIẾT NIỆU VÀ RỬA BÀNG QUANG
ĐÁI MÁU – CỤC ĐÔNG
Sau thủ thuật tiết niệu, đặt ống chấn thương, chảy máu sau mổ
Nước tiểu đỏ tươi/cục máu đông trong dây, túi
Nước tiểu giảm dù ống đúng vị trí
Khó chịu, bàng quang căng khi khám
RỬA BÀNG QUANG
Ngắt quãng
Bơm tiêm Toomey/đầu ống thông, ống 2 chiều
Rửa cục máu đông, mảnh vụn bằng tay
Liên tục (CBI)
Ống 3 chiều: dẫn lưu, dịch vào, bóng
Muối sinh lý vô khuẩn, trọng lực hoặc bơm
Khi chảy máu dai dẳng hoặc sau TURP
Chỉnh lưu lượng theo màu, độ trong, cục đông, huyết động
Nguyên tắc
Không tự khởi đầu rửa khi chưa có y lệnh
Ngừng và báo khi gặp kháng lực/ống vẫn tắc
Không hiệu quả
Tham vấn tiết niệu kịp thời
Có thể: thay ống 3 chiều cỡ lớn hơn; chỉnh CBI
Nội soi bàng quang lấy máu đông
CHỐNG CHỈ ĐỊNH
Không rửa bàng quang khi tái tạo bàng quang gần đây, dẫn lưu hồi tràng, nghi tổn thương bàng quang
Trừ khi phẫu thuật viên/tiết niệu chỉ định
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
72
BIẾN CHỨNG ỐNG THÔNG VÀ ĐIỂM THỰC HÀNH
BIẾN CHỨNG
Nhiễm khuẩn tiết niệu (UTI)
Giảm thiểu dùng; vô khuẩn nghiêm ngặt; rút sớm
Giãn bàng quang do tràn
Siêu âm bàng quang định kỳ; đặt ống kịp thời
Đau/co thắt do ống
Tránh bơm bóng quá mức; cố định tốt
Chấn thương niệu đạo
Cỡ ống, chất bôi trơn thích hợp
Tìm hỗ trợ khi có kháng lực
Đóng cặn/tắc ống
Rửa định kỳ nếu có y lệnh, nhất là ống 3 chiều
Ví dụ: mỗi 4-8 giờ, muối sinh lý vô khuẩn, nhẹ nhàng
BẮT ĐẦU
ĐIỂM THỰC HÀNH
Đánh giá rỗng bàng quang mọi BN trong 2-4 giờ sau mổ
Siêu âm sớm BN nguy cơ; không chờ khó chịu
Tuân thủ quy trình cơ sở về ống thông, thời gian lưu
Khuyến khích rỗng bàng quang sớm nếu không cần ống
Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng khi có ống
Tối đa 2-3 lần đặt; ghi chép, báo cáo
Không bao giờ dùng lực; đau/sức cản → dừng ngay
Luôn đánh giá tiền sử thủ thuật niệu khoa
Báo sớm BS khi bất thường/tiền sử phức tạp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC73
PONV: TỔNG QUAN VÀ CƠ CHẾ
NHẬN BIẾT
PONV
Buồn nôn, nôn, nôn khan
Đơn độc hoặc kết hợp
Trong 24 giờ đầu sau mổ
Thời điểm
Sớm: 6 giờ đầu, thường tại PACU
Muộn: 6-24 giờ, tại khoa/sau xuất viện
BẮT ĐẦU
HẬU QUẢ
Nằm PACU kéo dài, chậm ăn uống
Rách vết mổ do nôn
Hạ kali, hạ natri máu
Chậm rỗng dạ dày, liệt ruột, chướng bụng
Nặng: hít sặc dịch dạ dày – cấp cứu thực sự
CƠ CHẾ
Trung tâm nôn (VC)
Ở hành não; nhận tín hiệu, kích hoạt nôn
CTZ (area postrema)
Đáp ứng thuốc, thuốc mê, độc tố máu/dịch não tủy
5-HT₃
Vai trò chủ yếu, khi ruột bị kích thích
Muscarinic
Đường tiền đình: vận động, tai trong
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
73
PONV: TỔNG QUAN VÀ CƠ CHẾ
YẾU TỐ KHỞI PHÁT
Tiền đình
Vận động, đổi tư thế, tiền sử say tàu xe
Tiêu hóa
Thao tác ruột, chướng/chậm rỗng dạ dày
Vỏ não
Lo âu, sợ hãi, trải nghiệm xấu trước đây
Qua đường máu
Opioid, thuốc mê, độc tố kích thích CTZ
VAI TRÒ ĐD
Theo dõi sát dấu hiệu sớm buồn nôn/nôn
Cho thuốc chống nôn dự phòng hoặc cứu vãn
Đánh giá chức năng ruột, dấu hiệu liệt ruột
Hành động nhanh khi nghi hít sặc
Khuyến khích vận động nhẹ, ăn uống sớm khi an toàn
Mục tiêu: thoải mái, hỗ trợ ERAS, rời PACU sớm
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
74
YẾU TỐ NGUY CƠ VÀ THANG ĐIỂM APFEL
NGƯỜI BỆNH
Giới nữ
Nguy cơ gấp 2-3 lần nam (nội tiết)
Say tàu xe/PONV cũ
Một trong các yếu tố dự đoán tin cậy nhất
Không hút thuốc
Nguy cơ cao hơn người hút thuốc
Tuổi < 50
Tỷ lệ cao hơn; giảm dần theo tuổi
Người cao tuổi
Ít biểu hiện buồn nôn
Vẫn nguy cơ nôn, hít sặc → theo dõi chủ động
BẮT ĐẦU
PHẪU THUẬT – GÂY MÊ
Loại phẫu thuật
Tai mũi họng: amidan, tai giữa
Mắt: chỉnh lác
Nội soi ổ bụng/bụng bơm CO₂
Phụ khoa
Thuốc mê hô hấp
Sevoflurane, desflurane: liều cao, kéo dài
Nitơ oxit (N₂O)
Neostigmine
Liều cao hoặc không phối hợp kháng cholinergic
Opioid
Một trong các yếu tố mạnh nhất; cả liều nhỏ fentanyl/morphine
LƯU Ý
Yếu tố nguy cơ cộng dồn: càng nhiều càng nguy cơ cao
Nội soi, phụ khoa: xác minh đã dự phòng chống nôn chưa
Nhất là khi hồ sơ mổ ghi không rõ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
74
YẾU TỐ NGUY CƠ VÀ THANG ĐIỂM APFEL
THANG APFEL
Yếu tố (mỗi yếu tố 1 điểm)
Giới nữ
Tiền sử PONV hoặc say tàu xe
Không hút thuốc lá
Dự kiến dùng opioid sau mổ
Tổng điểm → nguy cơ
0 điểm → ~10%
1 điểm → ~20%
2 điểm → ~40%
3 điểm → ~60%
4 điểm → ~80%
ÁP DỤNG
Đánh giá được ngay tiền phẫu
Định hướng dự phòng chống nôn, chiến lược gây mê
Nguy cơ cao: chống nôn đa phương thức (xem Thuốc chống nôn, #76)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
75
ĐÁNH GIÁ BUỒN NÔN VÀ NÔN
NHẬN BIẾT
Triệu chứng – dấu hiệu
Nôn nao, từng cơn buồn nôn
Khó chịu thượng vị, họng, đầu
Lo âu, bứt rứt trước nôn
Xanh xao, vã mồ hôi; tăng tiết nước bọt
Mạch nhanh, HA tăng nhẹ
Nhăn mặt, nuốt liên tục; nôn/nôn khan
Chướng bụng; giảm/mất nhu động ruột
Không uống được
BN không giao tiếp được
Trẻ em, suy giảm nhận thức
Bồn chồn, quấy khóc
Ôm bụng
Từ chối ăn uống
Nuốt liên tục, mút môi
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
75
ĐÁNH GIÁ BUỒN NÔN VÀ NÔN
LƯU Ý
Người cao tuổi, suy nhận thức: không chỉ dựa lời khai
Nuốt liên tục, bồn chồn, tụt oxy đột ngột có thể là manh mối duy nhất
SpO₂ có thể giảm trước khi suy hô hấp rõ
KHI CÓ TRIỆU CHỨNG
Buồn nôn
Xem thuốc gần đây: opioid, mê hô hấp, neostigmine, chống nôn
Kiểm tra điểm Apfel, tiền sử
Đánh giá tình trạng dịch
Chọn thuốc cứu vãn; kèm biện pháp không thuốc
> 6 giờ sau mổ, không yếu tố rõ: PONV muộn, liệt ruột, tăng opioid → khám bụng
Nôn
Ghi thể tích, đặc điểm
Đánh giá lại đường thở, hô hấp
Tìm chướng bụng, dấu hiệu liệt ruột
Cân nhắc tạm ngừng ăn uống
BÁO BS KHI
Nôn kéo dài
Nôn ra mật hoặc phân
Thay đổi tri giác
Bụng chướng nhiều hoặc mất âm ruột
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
76
THUỐC CHỐNG NÔN
NGUYÊN TẮC
Dự phòng
Hiệu quả nhất; nguy cơ trung bình-cao (Apfel ≥ 2)
Trước tỉnh mê, tại phòng mổ hoặc khi đến PACU
Đa phương thức
Phối hợp nhóm khác cơ chế
Phòng mổ: ondansetron + dexamethasone
Scopolamine dán sớm: khởi phát sau 4 giờ
Cứu vãn
Không lặp lại cùng nhóm đã dự phòng
PONV tại PACU → droperidol hoặc promethazine
Đánh giá lại sau 10-15 phút; chưa đỡ → đối kháng NK-1
BẮT ĐẦU
CÁ THỂ HÓA
Người cao tuổi
Nhạy an thần: kháng histamin, kháng dopamin, kháng cholinergic
Nguy cơ mê sảng, té ngã
Suy thận
Metoclopramide tích lũy → EPS, an thần
Chỉnh liều hoặc đổi thuốc
Tiền sử EPS/Parkinson
Tránh metoclopramide, droperidol
QT kéo dài
Thận trọng ondansetron, droperidol
Theo dõi điện tim khi thích hợp
Scopolamine dán
Tránh: glaucoma góc đóng, tắc ruột, hẹp môn vị
Nặng bí tiểu, hạ ngưỡng co giật; lú lẫn ở người già
Tương tác
Cộng gộp an thần, kháng cholinergic, kéo dài QT
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
76
THUỐC CHỐNG NÔN
THUỐC – LIỀU NGƯỜI LỚN
Ondansetron (5-HT₃)
4 mg TM hoặc TB; 8 mg viên tan trong miệng
Dung nạp tốt; kéo dài QT; thận trọng bệnh tim
Granisetron (5-HT₃)
1 mg TM; tác dụng dài; tốt cho PONV muộn
Metoclopramide (D₂)
10-20 mg TM; EPS, bồn chồn, an thần
Tránh: Parkinson, tắc ruột
Droperidol (D₂)
Liều đầu ≤ 2,5 mg TB hoặc TM chậm
Có thể lặp 1,25 mg, khoảng cách tăng dần
Theo dõi điện tim (QT); cảnh báo hộp đen
Promethazine (H₁)
12,5-25 mg TM hoặc TB sâu; an thần mạnh
Gây phỏng rộp mô → pha loãng, tiêm chậm TM lớn hoặc TB
Dimenhydrinate (H₁)
50-100 mg TM hoặc TB; buồn ngủ, khô miệng
Scopolamine (kháng cholinergic)
Miếng dán 1,5 mg, dán trước mổ 2-4 giờ
Kém cắt cơn (khởi phát ~4 giờ); khô miệng, nhìn mờ
Dexamethasone
4-8 mg TM; tốt nhất dùng sớm, liều duy nhất trong mổ
Aprepitant (NK-1)
40 mg uống, 1-3 giờ trước mổ; nguy cơ cao
Đắt; tương tác qua CYP3A4
Fosaprepitant (NK-1)
150 mg TM trước mổ; hóa trị/nguy cơ cao
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
76
THUỐC CHỐNG NÔN
TRÁCH NHIỆM ĐD
Kiểm tra y lệnh; giờ dùng chống nôn cuối trong phòng mổ
Xác nhận đã dự phòng trong/trước mổ
Đánh giá buồn nôn sớm, thường xuyên, cả trước khi nôn
Tái phát → thuốc cứu vãn nhóm khác
Tiêm TM chậm: giảm bỏng rát, tụt HA, EPS
Lưu ý tương tác: QT, ức chế thần kinh trung ương
THEO DÕI
An thần
Hạ HA tư thế
Kéo dài QT (ondansetron, droperidol)
EPS: co giật cơ mặt, bồn chồn, cứng cơ
Ghi chép: giờ, liều, đường, hiệu quả, phản ứng bất lợi
Giải thích cho BN: buồn nôn điều trị được
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
77
THUẬT TOÁN XỬ TRÍ PONV
THUỐC – LIỀU
Chưa dự phòng
Lựa chọn 1 (ưu tiên): ondansetron 4 mg TM
Lựa chọn 2: dexamethasone 4-8 mg TM
Lựa chọn 3: promethazine 12,5-25 mg TM hoặc TB
Lựa chọn 4 (nguy cơ cao/không đáp ứng): droperidol 2,5 mg TM, theo dõi điện tim
Đã dùng 5-HT₃
Promethazine 12,5-25 mg TM/TB
Droperidol 2,5 mg TM
Metoclopramide 10 mg TM
Scopolamine dán (nếu chưa dùng)
Đã dùng dexamethasone/chỉ scopolamine
Ondansetron 4 mg TM
Granisetron 1 mg TM
Thêm kháng dopamin/kháng histamin nếu cần
Sau mỗi thuốc
Đánh giá lại trong 15-30 phút
Chỉ lặp khi cần; tránh trùng lặp cùng nhóm
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
77
THUẬT TOÁN XỬ TRÍ PONV
HỖ TRỢ
Oxy nếu SpO₂ < 94%
Nâng đầu giường 30-45°
Khăn lạnh, môi trường yên tĩnh
Tạm ngừng ăn uống đến khi hết buồn nôn
Truyền dịch TM khi có thể (giảm thể tích tăng PONV)
Theo dõi hít sặc: ho, SpO₂ thấp, ọc ọc, âm phổi bất thường
Ghi chép can thiệp, đáp ứng
LƯU Ý
Tránh lặp cùng nhóm thuốc khi cứu vãn
An thần quá mức: kháng histamin, kháng dopamin
QT: ondansetron, droperidol, phối hợp → điện tim nếu nguy cơ cao
Cao tuổi/Parkinson: tránh kháng dopamin, scopolamine dán
Đánh giá lại kịp thời; chậm cứu vãn làm xấu kết quả
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
78
BIỆN PHÁP KHÔNG DÙNG THUỐC
BIỆN PHÁP
Bù dịch
Bolus 500-1000 mL tinh thể (Ringer lactat/NaCl 0,9%)
Khi giảm thể tích, tụt HA, dịch chuyển dịch lớn
Sau gây tê tủy sống/ngoài màng cứng: cải thiện HA, tiêu hóa
Truyền chậm: suy tim, suy thận, nguy cơ quá tải
Theo dõi nước tiểu, âm phổi, SpO₂
Mùi hương
1 giọt dầu bạc hà lên gạc gần mũi
Hoặc ngửi gạc tẩm cồn isopropyl
Buồn nôn nhẹ-trung bình; BN tỉnh, không đang nôn
Đánh giá dị ứng/nhạy cảm trước
Bấm huyệt P6
Cách nếp cổ tay 2-3 ngón, giữa 2 gân gấp
Ấn chắc 30-60 giây hoặc vòng bấm huyệt
Hữu ích khi hạn chế thuốc (trẻ em, thai kỳ)
Giảm kích thích
Giảm đèn; nói nhẹ, tránh tiếng động
Yên tĩnh, ít người qua lại; giảm cả lo âu
Tư thế
Xoay đầu sang bên nếu nôn/tiết dịch
Fowler nửa nằm: đầu cao 30-45°
Tránh nằm phẳng sau nôn hoặc phản xạ nôn kém
Sẵn sàng hút, oxy: opioid, cao tuổi, nguy cơ hít sặc
BẮT ĐẦU
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC79
PONV Ở BỆNH NHI
NHẬN BIẾT
Tỷ lệ PONV có thể 40-70%
Nhất là trẻ > 3 tuổi: mổ lác, amidan, VA, thoát vị
Nhạy hơn với thuốc mê bay hơi, opioid
Trẻ nhỏ: bồn chồn, xanh xao, khóc, từ chối ăn
BẮT ĐẦU
THUỐC – LIỀU
Dự phòng nguy cơ cao
Ondansetron 0,1 mg/kg TM
Dexamethasone 0,15 mg/kg TM
Ondansetron
0,05-0,1 mg/kg; rất an toàn, thường chọn đầu
Metoclopramide
0,15-0,25 mg/kg; thận trọng, nguy cơ EPS
Promethazine
0,25-0,5 mg/kg (> 2 tuổi); tránh dưới 2 tuổi
Diphenhydramine
1 mg/kg (tối đa 25 mg); theo dõi an thần
THEO DÕI
Promethazine, metoclopramide: nguy cơ cao EPS, an thần
Báo ngay: cử động giật, bồn chồn, thay đổi hành vi
Biết dạng bào chế theo tuổi
Yên tĩnh, tư thế phù hợp, giảm cử động
Trấn an, phối hợp chặt với người chăm sóc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC80
LIỆT RUỘT, TẮC RUỘT VÀ TÁO BÓN
LIỆT RUỘT
Biểu hiện
Chậm rỗng dạ dày; giảm nhu động tạm thời sau mổ
Chướng bụng, gõ vang
Buồn nôn, nôn mật/kéo dài
Không trung tiện/đi tiêu > 24-48 giờ
Giảm/mất nhu động khi nghe
Đầy bụng, khó chịu
Nguyên nhân
Thao tác trong ổ bụng
Opioid (morphine, fentanyl)
Gây tê tủy sống/ngoài màng cứng, nhất là kèm opioid
Hạ kali, hạ magnesi máu
Bất động
Viêm, kích hoạt giao cảm
BẮT ĐẦU
CAN THIỆP
Giảm opioid: NSAIDs, acetaminophen, gây tê vùng
Vận động sớm theo khả năng
Nhai kẹo cao su
Theo dõi vào/ra, điện giải (kali, magiê)
Ống thông dạ dày: nôn kéo dài, chướng nặng, nguy cơ hít sặc cao
Tạm ngừng ăn uống đến khi có tiếng ruột/trung tiện
Bắt đầu ngụm nước nhỏ; đánh giá lại đầy bụng
LƯU Ý
Có tiếng ruột ≠ có nhu động; đánh giá toàn diện
Ghi tiếng ruột mỗi ca và khi triệu chứng thay đổi
Chướng nhẹ thường gặp; không được nặng lên/căng cứng
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
80
LIỆT RUỘT, TẮC RUỘT VÀ TÁO BÓN
TẮC RUỘT
Dấu hiệu
Ruột âm sắc cao "leng keng", muộn mất
Đau quặn dữ dội
Nôn chất giống phân
Chướng bụng
Không trung tiện/đi tiêu > 48 giờ
Kéo dài/nặng: mạch nhanh, tụt HA, mất nước
Nguyên nhân
Dính (sau mổ bụng)
Thoát vị
U bướu
Lồng ruột (trẻ em)
Táo bón nặng, xoắn ruột
GỌI HỖ TRỢBÁO NGAY Ê-KÍP PHẪU THUẬT
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
80
LIỆT RUỘT, TẮC RUỘT VÀ TÁO BÓN
TÁO BÓN
Yếu tố
Opioid; gây mê, an thần
Ít vận động; NPO, đổi chế độ ăn; mất nước
Triệu chứng
Không đi tiêu > 48-72 giờ
Rặn/phân cứng; đầy bụng; chán ăn
Can thiệp
Bắt đầu sớm chế độ nhuận tràng
Làm mềm phân (docusate) + kích thích (senna, bisacodyl)
Thẩm thấu nếu cần (polyethylene glycol)
Uống đủ dịch sớm; vận động
Giáo dục BN về bù dịch, vận động
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
81
HÍT SẶC DỊCH DẠ DÀY
NHẬN BIẾT
Dấu hiệu
Giảm oxy đột ngột
Ho/sặc khi hoặc ngay sau nôn
Ọc ạch, ran nổ, khò khè
Khó thở, thở nhanh
Muộn: sốt, ho đờm (viêm phổi)
Nguy cơ cao
Béo phì; cao tuổi, suy nhược
Tri giác thay đổi, an thần tồn dư
Đột quỵ, Parkinson
Đang nôn, trào ngược, chậm rỗng dạ dày
Mổ cấp cứu chưa nhịn ăn
Liệt dạ dày do đái tháo đường
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
81
HÍT SẶC DỊCH DẠ DÀY
THEO DÕI – THUỐC
Theo dõi
SpO₂, âm phổi, sinh hiệu mỗi 5-15 phút đến khi ổn định
Ran, khò khè, âm thở giảm
Sốt, bạch cầu tăng, đờm thay đổi
Thuốc
KHÔNG kháng sinh/steroid dự phòng
Trừ khi xác nhận nhiễm trùng/chỉ định khác
> 24 giờ hoặc nặng hơn
Cấy dịch tiết khí quản
Kháng sinh chỉ khi cấy dương/dấu viêm phổi
Ăn uống
NPO đến khi tỉnh hoàn toàn, phản xạ nôn nguyên vẹn
Có âm ruột nếu nghi liệt ruột
Ăn lại khi BS điều trị/ê-kíp gây mê cho phép
LƯU Ý
Phổi có thể vẫn trong ngay sau hít sặc
Dấu hiệu thường xuất hiện muộn
Theo dõi SpO₂ liên tục, đánh giá lại sau mỗi lần nôn
TÓM TẮT
- Hạ đầu → nghiêng đầu → hút
- Oxy; theo dõi SpO₂, nhịp thở
- Hút khí quản nếu giảm oxy/khò khè
- Nội soi phế quản nếu nghi dị vật
- NPO; theo dõi nhiễm trùng
- Kéo dài: cấy; kháng sinh chỉ khi nhiễm trùng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
82
HẠ THÂN NHIỆT: NHẬN BIẾT & NGUY CƠ
PHÂN LOẠI
Bình thường
36,5-37,5°C (nhiệt độ lõi)
BẮT ĐẦU
SINH LÝ
Trung tâm
Vùng dưới đồi điều nhiệt: trương lực mạch, run, nội tiết
Thuốc mê
Giảm ngưỡng run lạnh
Giãn mạch ngoại biên
Làm mờ đáp ứng hành vi với lạnh
Gây tê trục
Gây tê tủy sống phong bế giao cảm co mạch
→ rối loạn phân bố nhiệt
HẬU QUẢ
Nhiễm trùng
Giảm miễn dịch, chậm liền vết mổ
Đông máu
Rối loạn tiểu cầu, enzym đông máu → chảy máu
Thuốc
Chậm chuyển hóa thuốc mê, opioid
Tim mạch
Rối loạn nhịp, tăng HA, thiếu máu cơ tim
Run lạnh
Tăng tiêu thụ oxy, nặng thêm đau, mệt
NGUY CƠ CAO
Phẫu thuật
Kéo dài > 2 giờ
Mổ mở bụng/lồng ngực
Diện tích phơi nhiễm lớn
Dịch truyền lạnh, chế phẩm máu, dịch rửa
Người bệnh
ASA 3-4
Trẻ em, người cao tuổi
Suy thần kinh/an thần: không biểu hiện lạnh → theo dõi chủ động
LƯU Ý
Hạ thân nhiệt nhẹ hay bị đánh giá thấp, nhất là đo ngoại vi
Nhiệt độ < 36°C → làm ấm ngay, không chờ "tự tăng"
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC83
THEO DÕI NHIỆT ĐỘ & LÀM ẤM
THEO DÕI
Giai đoạn 1 PACU
Đo mỗi 15-30 phút đến khi thân nhiệt bình thường
Nguy cơ cao
Theo dõi liên tục hoặc thường xuyên hơn
Ưu tiên
Đầu dò lõi: thực quản, bàng quang, trực tràng
Không xâm lấn
Màng nhĩ, ĐM thái dương, nách
Chấp nhận được, kém tin cậy hơn
Co mạch
Màng nhĩ có thể đánh giá thấp hạ thân nhiệt lõi
Ghi hồ sơ
Trị số, vị trí đo, biện pháp làm ấm
BẮT ĐẦU
PHÒNG NGỪA
Trước mổ
Thổi khí ấm cưỡng bức ≥ 30 phút
Trong mổ
Duy trì Bair Hugger, dịch ấm, che vùng phơi nhiễm
Môi trường
Giữ PACU > 21°C nếu có thể
KỸ THUẬT LÀM ẤM
Thụ động
Chăn, phòng ấm, giảm da phơi nhiễm
Chủ động ngoài
Chăn thổi khí ấm cưỡng bức (Bair Hugger)
Chủ động trong
Dịch truyền ấm, dịch rửa ấm
LƯU Ý
Bắt đầu làm ấm khi < 36°C, không chờ hạ trung bình
Người cao tuổi, trẻ nhỏ mất nhiệt nhanh: phòng ngừa sớm
Không dùng miếng sưởi ấm chưa phê duyệt: gây bỏng
Tiếp tục làm ấm khi vận chuyển và tại PACU
Tránh chậm nhịp tim, chậm tỉnh do lạnh, nhất là gây tê tủy sống
Co mạch/tưới máu kém: chỉ số ngoại biên có thể sai → theo dõi lâm sàng, xu hướng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC84
RUN LẠNH
NHẬN BIẾT
Bản chất
Đáp ứng điều nhiệt và stress bất lợi
Hậu quả
Tăng nhu cầu oxy đến 400%
Đánh giá
Quan sát + lời kể người bệnh
Run nhẹ cũng có thể báo stress nhiệt đáng kể
Không lạnh
Có thể run do mất ức chế phản xạ tủy
Dù không hạ thân nhiệt đáng kể
BẮT ĐẦU
THUỐC – LIỀU
Lưu ý
Tất cả là ngoài chỉ định (off-label); theo y lệnh
Dexmedetomidine
Run kháng trị:
Nạp 0,5-1 µg/kg TM trong 10 phút
Sau đó truyền 0,2-0,7 µg/kg/giờ nếu cần
Cơ chế
Tác động trung ương, hạ ngưỡng nhiệt gây run
LƯU Ý
Song song tiếp tục làm ấm (xem Theo dõi nhiệt độ & làm ấm, #83)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC85
PHÁC ĐỒ XỬ TRÍ HẠ THÂN NHIỆT
TRƯỚC MỔ
Đánh giá
Xác định nguy cơ cao
Đo nhiệt độ lõi
Ngưỡng
Chỉ chuyển phòng mổ khi lõi > 36°C
Vận động
Khuyến khích đi bộ đến phòng mổ nếu được
Thân nhiệt BT
Ủ thụ động: chăn ấm, vớ, mũ, hạn chế da hở
Phòng mổ 20-24°C
Hạ thân nhiệt
Làm ấm chủ động: thổi khí cưỡng bức
Ủ thụ động; tăng nhiệt độ phòng mổ
BẮT ĐẦU
TRONG MỔ
Đánh giá
Yếu tố nguy cơ, nhiệt độ
Run, chi lạnh, nổi da gà
Can thiệp
Ủ thụ động; phòng mổ 20-24°C
Thổi khí ấm: mọi người bệnh nguy cơ cao gây mê toàn thân > 30 phút
Dịch truyền ấm; làm ẩm khí thở
Đo
Ít nhất mỗi 30 phút, chỉnh làm ấm
Khởi mê
Chưa khởi mê đến khi lõi > 36°C
Trừ trường hợp khẩn cấp
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
85
PHÁC ĐỒ XỬ TRÍ HẠ THÂN NHIỆT
SAU MỔ – XỬ TRÍ
Thân nhiệt bình thường
Ủ thụ động: chăn ấm, tất, mũ, che đầu, hạn chế da hở
Môi trường tối thiểu 20-24°C
Hỏi cảm giác lạnh mỗi 30 phút
Theo dõi dấu hiệu hạ thân nhiệt
Đo nhiệt độ trước khi chuyển
Hạ thân nhiệt
Thổi khí ấm cưỡng bức
Ủ thụ động
Môi trường tối thiểu 20-24°C
Truyền dịch TM ấm; làm ẩm khí thở
Đo ít nhất mỗi 30 phút đến khi bình thường
TIÊU CHUẨN RA PACU
Nhiệt độ ≥ 36°C trước khi chuyển khỏi PACU
Người bệnh thấy ấm, chấp nhận được
Hết dấu hiệu/triệu chứng hạ thân nhiệt
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
86
CÂN BẰNG DỊCH: MỤC TIÊU & SINH LÝ
NHẬN BIẾT
Thiếu dịch
Tụt HA
Ít nước tiểu
Chóng mặt
Tưới máu vết mổ kém
Thừa dịch
Ran ẩm
Tăng nhu cầu oxy
Phù
Hồi phục chậm
BẮT ĐẦU
MỤC TIÊU
Bình thể tích
Ấm, tỉnh táo, HATB ≥ 65, phổi trong
Nước tiểu ≥ 0,5 mL/kg/giờ (nếu có thông tiểu)
SINH LÝ
Stress mổ
Tăng ADH/aldosterone → giữ nước, Na⁺
Khoang thứ ba
Chấn thương, bỏng, mổ bụng, nhiễm khuẩn huyết
Dịch nằm trong mô, không trong lòng mạch
Quá tải
Dịch vào mô kẽ → phù, sung huyết phổi
Nguy cơ cao
Mổ lớn bụng/gan, mất máu nhiều
Người cao tuổi, bệnh thận mạn, suy tim
VÍ DỤ XỬ TRÍ
Nghi thiếu dịch
HATB 58, phổi trong, ít nước tiểu
→ 250-500 mL dịch tinh thể cân bằng
Đánh giá lại HA, tri giác, phổi sau 5-10 phút
Nghi quá tải
Suy tim, ran nổ mới, tăng nhu cầu O₂, HATB 60
→ Tạm ngưng bolus thường quy
Cân nhắc vận mạch; bàn lợi tiểu với kíp gây mê
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC87
CÁC LOẠI MẤT DỊCH
THẤY ĐƯỢC
Chảy máu
Bên ngoài (vết mổ, chấn thương) hoặc bên trong
Nước tiểu
Người lớn bình thường 0,5-1 mL/kg/giờ
Dùng máy đo nước tiểu theo giờ
Dẫn lưu
Jackson-Pratt, Hemovac, dẫn lưu ngực
Ghi màu, tính chất, thể tích
Biết mô hình dẫn lưu dự kiến theo loại mổ
BẮT ĐẦU
BÁO NGAYBÁC SĨ
KHÔNG THẤY
Qua da
Bay hơi liên tục; tăng khi sốt, bỏng, tăng thân nhiệt
Hô hấp
Tăng khi thở nhanh, khí khô (máy thở không làm ẩm), sốt
Ước tính
500-1000 mL/ngày ở người lớn khỏe
Theo dõi
Mất nước ở người thở nhanh, thở máy
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
87
CÁC LOẠI MẤT DỊCH
KHOANG THỨ BA
Bản chất
Dịch rời lòng mạch, không rời cơ thể
Vị trí
Lòng ruột: liệt ruột, tắc ruột, viêm phúc mạc
Mô kẽ: nhiễm khuẩn huyết, bỏng, chấn thương, giảm albumin
Phúc mạc/màng phổi: cổ trướng, tràn dịch
Giai đoạn
Ứ dịch: dịch vào khoang không chức năng
Huy động: dịch về tuần hoàn; có thể cần lợi tiểu
Bẫy
Phù nhưng thiếu dịch lòng mạch
→ cần bù thể tích, không phải lợi tiểu
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
88
DỊCH TINH THỂ, DỊCH KEO & MÁU
DỊCH TINH THỂ
NaCl 0,9%
Đẳng trương; Na⁺ 154, Cl⁻ 154 mEq/L
Ưu tiên: phẫu thuật thần kinh
Tránh thể tích lớn: suy thận, nhiễm toan
Nguy cơ toan tăng clo
Ringer lactat
Cân bằng; Na⁺ 130, K⁺ 4, Ca²⁺ 3, lactat 28
Có thể cần tránh: suy gan, cần truyền máu
Plasma-Lyte A
Cân bằng; Na⁺ 140, Cl⁻ 98, K⁺ 5, Mg²⁺ 3
Đệm acetat/gluconat; gần huyết tương
Ưu tiên: mổ lớn, phác đồ ERAS
Liều
3 mL tinh thể cho mỗi 1 mL máu mất
Thận trọng
Quá mức → hạ natri pha loãng, phù mô kẽ
BẮT ĐẦU
KEO & MÁU
Albumin 5%
Keo tự nhiên
Giảm albumin kèm bất ổn huyết động
Lựa chọn hai khi sốc không đáp ứng tinh thể
Đắt; không dùng thường quy
Hồng cầu lắng
Chảy máu, Hb < 7-8 g/dL
Đối chiếu chéo; theo dõi phản ứng truyền máu
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
88
DỊCH TINH THỂ, DỊCH KEO & MÁU
DỊCH KEO
Cơ chế
Phân tử lớn, tăng áp lực keo
Kéo nước từ mô kẽ vào lòng mạch
Lưu lòng mạch lâu hơn; cần thể tích nhỏ hơn
Albumin
5% và 25%; từ huyết tương người
Bệnh gan, bỏng, giảm albumin
Hetastarch (HES)
Tổng hợp từ tinh bột ngô
Suy giảm đông máu, tăng tổn thương thận
Không khuyến cáo: nhiễm khuẩn huyết, bệnh nguy kịch
Theo quy định cơ sở
Dextran
Polysaccharid; giảm chức năng tiểu cầu, tăng chảy máu
CHỈ ĐỊNH KEO
Sốc giảm thể tích; dịch chuyển dịch lớn (khoang thứ ba)
Giảm albumin nặng; bỏng; mổ lớn mất máu
Không phải lựa chọn đầu tay bù dịch thông thường
THEO DÕI
Keo tổng hợp: theo dõi đông máu và chức năng thận
Thận trọng người có nguy cơ chảy máu
Theo dõi phản ứng dị ứng, nhất là keo tổng hợp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
89
DỊCH TRUYỀN Ở TRẺ EM
ĐẶC ĐIỂM
Nước cơ thể cao, cô đặc nước tiểu kém → dễ thiếu hoặc thừa dịch
Chỉnh theo cân nặng, lâm sàng, giai đoạn phát triển
BẮT ĐẦU
DỊCH DUY TRÌ
Holliday-Segar (ngày)
100 mL/kg cho 10 kg đầu
50 mL/kg cho 10 kg tiếp
20 mL/kg cho mỗi kg > 20 kg
VD 35 kg: 1000 + 500 + 300 = 1800 mL/ngày
Quy tắc 4-2-1 (giờ)
4 mL/kg/giờ cho 10 kg đầu
2 mL/kg/giờ cho 10 kg tiếp
1 mL/kg/giờ cho mỗi kg > 20 kg
VD 35 kg: 40 + 20 + 15 = 75 mL/giờ
Nhanh > 20 kg
Cân nặng (kg) + 40 = mL/giờ
Chấn thương, bệnh nặng
Thêm 4-10 mL/kg/giờ vào duy trì
Tùy mức nặng, lâm sàng
VD 20 kg: 60 mL/giờ + 6 mL/kg/giờ × 20 = 120 → tổng 180 mL/giờ (nguồn ghi tổng 120: lỗi cộng)
LƯU Ý
Công thức chỉ ước tính, luôn dùng đánh giá lâm sàng
Có thể không phù hợp sơ sinh, hồi sức tích cực (ICU)
Cộng mất dịch đang diễn ra: nôn, tiêu chảy, dẫn lưu
Sơ sinh, sinh non: dùng thể tích thận trọng hơn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
89
DỊCH TRUYỀN Ở TRẺ EM
THEO DÕI
Thiếu dịch
Niêm mạc khô
Nước tiểu < 1 mL/kg/giờ
Nhịp tim nhanh
Thóp trũng (nhũ nhi)
Da kém đàn hồi
Hồi mao mạch kéo dài
Thừa dịch
Phù quanh mắt, ngoại biên
Tăng cân
Tăng HA
Ran ẩm khi nghe phổi
Thóp phồng (sơ sinh)
THEO DÕI
Cân nặng hằng ngày và ghi chính xác vào/ra (I&O)
Theo dõi sớm mất nước/quá tải, nhất là sơ sinh
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
90
ĐÁNH GIÁ TÌNH TRẠNG DỊCH
THIẾU DỊCH
Dấu hiệu
Tụt HA; nhịp nhanh (bù trừ)
Chi lạnh, ẩm
Thiểu niệu < 0,5 mL/kg/giờ
Mẹo
Sinh hiệu ổn vẫn có thể thiếu dịch
Nước tiểu giảm, da thay đổi là dấu sớm
BẮT ĐẦU
QUÁ TẢI
Hay gặp
Sau mổ; suy tim, suy thận
Dấu hiệu
Tăng HA; ran phổi
Phù ngoại biên/quanh mắt
Khó thở: sung huyết phổi, tràn dịch
THEO DÕI
Nước tiểu
Mục tiêu > 0,5 mL/kg/giờ
Định hướng bù dịch, báo tưới máu kém
Cân nặng
Cân hằng ngày: không xâm lấn, tin cậy
Tăng > 3 kg vào hậu phẫu ngày 2: nằm viện lâu, biến chứng
Tăng > 2 kg trong 48 giờ: dấu sớm quá tải
Đối chiếu cân nặng với âm phổi, nước tiểu, vào/ra
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
90
ĐÁNH GIÁ TÌNH TRẠNG DỊCH
QUÁ TẢI vs THIẾU DỊCH
Huyết áp
Quá tải: tăng (sớm có thể bình thường)
Thiếu: giảm
Mạch
Quá tải: mạnh, nhanh
Thiếu: yếu, nhỏ, nhanh
Hô hấp
Quá tải: khó thở, thở nhanh, ran
Thiếu: thở nhanh, nông
SpO₂
Quá tải: có thể giảm do phù phổi
Thiếu: có thể giảm do tưới máu kém
Nghe phổi
Quá tải: ran, giảm thông khí hai đáy
Thiếu: trong (giảm nếu tụt HA)
TM cảnh
Quá tải: giãn
Thiếu: xẹp, phẳng
Da
Quá tải: phù, nhợt, lạnh
Thiếu: nhợt, lạnh, ẩm
Hồi mao mạch
Quá tải: bình thường/kéo dài
Thiếu: > 2 giây
Tri giác
Quá tải: bồn chồn, lú lẫn do thiếu oxy
Thiếu: lờ đờ, lo âu, lú lẫn
Nước tiểu
Quá tải: bình thường/giảm (khoang thứ ba)
Thiếu: < 0,5 mL/kg/giờ
Cân nặng
Quá tải: tăng > 2-3 kg/24-48 giờ
Thiếu: giảm/không đổi dù vào kém
Phù ngoại biên
Quá tải: có (phù lõm, vùng cùng cụt)
Thiếu: không
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
91
CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ KHÁCH QUAN
ĐO LƯỜNG
Vào/ra (I&O)
Dịch TM, uống, nước tiểu, dẫn lưu
Nước tiểu ≥ 0,5 mL/kg/giờ (nếu có thông tiểu)
Cân nặng
Tin cậy cao theo dõi xu hướng
Xem lại khi thay đổi > 0,5-1 kg/24 giờ
CVP
Chỉ khi có đường TM trung tâm; giá trị đơn lẻ hạn chế
CVP < 5 + tụt HA/ít nước tiểu: có thể đáp ứng bù dịch
CVP > 12 + ran nổ: gợi ý sung huyết
Tăng giả: PEEP, suy thất phải, tăng áp lực lồng ngực
BẮT ĐẦU
XÉT NGHIỆM
BUN, creatinin
Tăng: thiếu dịch hoặc rối loạn thận
Hematocrit
Tăng: cô đặc máu
Giảm: pha loãng hoặc mất máu
Điện giải
Hạ natri pha loãng, tăng natri do co thể tích
Bù K⁺/Mg²⁺ khi cần
Lactat
Xu hướng giảm → tưới máu cải thiện
SIÊU ÂM TẠI GIƯỜNG
TM chủ dưới
Tự thở: xẹp khi hít vào → thiếu dịch
Giãn, không xẹp → thừa dịch/rối loạn tim
Kém chính xác: thở máy, tăng áp lực ổ bụng
Siêu âm phổi
Đường B → phù mô kẽ/phổi (quá tải)
Không đường B → phổi khô, thiên về thiếu dịch
Siêu âm tim (FoCUS)
Co bóp, đổ đầy thất, tràn dịch màng ngoài tim
Phân biệt thiếu dịch với sốc tim, chèn ép tim
MẸO
Đối chiếu vào/ra, cân nặng, xét nghiệm (creatinin, hematocrit, natri)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC92
HỒI SỨC DỊCH TẠI PACU
ĐÁNH GIÁ
Khi nhận
Sinh hiệu, tri giác
Tìm dấu hiệu mất cân bằng dịch
BẮT ĐẦU
QUÁ TẢI
Dấu hiệu
Tăng HA, ran phổi, phù, giảm SpO₂, lú lẫn
Làm
Tạm ngừng dịch
Nâng đầu giường
Bổ sung oxy
Lợi tiểu
Cân nhắc nếu sung huyết phổi
Và không có tổn thương thận cấp/tụt HA
BÌNH THỂ TÍCH
Dấu hiệu
Sinh hiệu bình thường; nước tiểu > 0,5 mL/kg/giờ
Làm
Đánh giá lại mỗi 15-30 phút
Khuyến khích uống sớm
Ngừng dịch TM nếu dung nạp tốt
BÁO BS KHICÓ DẤU HIỆU BÁO ĐỘNG
BÁO ĐỘNG
Nước tiểu giảm đột ngột < 0,3 mL/kg/giờ
Tăng cân > 2 kg trong 24 giờ
Ran mới hoặc nặng lên
Tri giác thay đổi không giải thích được
Nhịp nhanh kéo dài/tụt HA dù đã truyền dịch
→ Chuẩn bị đánh giá dịch, xét nghiệm
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC93
RỐI LOẠN NATRI
HẠ NATRI
Cơ chế
Dịch ngoại bào loãng → nước vào tế bào
Phù não, tăng áp lực nội sọ
Nguyên nhân
Quá nhiều nước: dịch rửa (hội chứng TURP)
Mất natri: nôn, tiêu chảy, lợi tiểu
Dấu hiệu
Lú lẫn, bồn chồn, dễ cáu
Co giật, yếu cơ, đau đầu
Mẹo
Lú lẫn ở PACU không luôn do thuốc mê
TURP/thủ thuật truyền nhiều dịch: kiểm tra natri sớm
Hạ natri có thể tiến triển nhanh: hành động nhanh
BẮT ĐẦU
TĂNG NATRI
Cơ chế
Kéo nước khỏi tế bào → tế bào não co lại
Nguyên nhân
Uống không đủ nước
Mất nước không mất natri: sốt, bỏng
Truyền dịch TM nhược trương
Dấu hiệu
Lừ đừ, mệt, dễ cáu
Co giật cơ; co giật, hôn mê nếu nặng
Nguy cơ
Người cao tuổi, sau mổ, không nói được khát
→ Theo dõi triệu chứng thần kinh trung ương
GHI NHỚ
Natri = nước và não: thấp → phù não; cao → não mất nước
Theo dõi tình trạng thần kinh
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC94
RỐI LOẠN KALI
BÌNH THƯỜNG
K⁺ máu
~3,5-5,0 mEq/L
Nhiều cơ sở: mục tiêu ≥ 4,0 ở bệnh tim mạch
Theo hướng dẫn tại chỗ
BẮT ĐẦU
HẠ KALI
Dấu hiệu
Yếu cơ, mệt
Rối loạn nhịp nguy hiểm (nhất là dùng digoxin)
Nguyên nhân
Lợi tiểu (furosemid/thiazid)
Nôn, tiêu chảy; ăn kém, mất qua tiêu hóa
XỬ TRÍ HẠ KALI
Kiểm tra
Làm lại K⁺ (loại trừ tán huyết)
Gắn monitor tim
Magnesi
Kiểm tra Mg²⁺: Mg thấp → K khó bù
Bù theo phác đồ
Uống nếu được
TM nếu có triệu chứng/thay đổi điện tim hoặc K⁺ < ~3,0
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
94
RỐI LOẠN KALI
TĂNG KALI
Dấu hiệu
Chuột rút, tê bì
Nhịp chậm, rối loạn nhịp, ngừng tim
Nguyên nhân
Suy thận; tổn thương mô
Thuốc ức chế men chuyển, lợi tiểu giữ kali
Điện tim
T cao nhọn, QRS giãn, block nhĩ thất = cấp cứu
GỌI HỖ TRỢKÍP GÂY MÊ / ĐÁP ỨNG NHANH
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
95
RỐI LOẠN CALCI & MAGNESI
VAI TRÒ
Dẫn truyền thần kinh, co cơ, đông máu, nhịp tim
Thấp → kích thích thần kinh-cơ, rối loạn nhịp
BẮT ĐẦU
CALCI
Hạ calci
Tê rần quanh miệng, đầu ngón
Co giật cơ, chuột rút
Chvostek: gõ dây thần kinh mặt → co giật mặt
Trousseau: bơm băng HA → co thắt bàn tay
Tăng calci
Lú lẫn, táo bón, yếu cơ
QT ngắn
Do: ung thư, lợi tiểu thiazid, cường cận giáp
MAGNESI
Hạ magnesi
Xoắn đỉnh → bù magnesi TM ngay
Run, chuột rút
Co giật
Tăng magnesi
Lơ mơ, tụt HA, nhịp chậm
Ức chế hô hấp
Do: suy thận, quá liều kháng acid/nhuận tràng chứa magnesi
LƯU Ý
K⁺ hoặc Ca²⁺ thấp không cải thiện → kiểm tra magnesi
Duy trì magnesi bình thường để ổn định điện giải khác
Co giật cơ, chuột rút → nghĩ đến calci, magnesi
Công cụ: nước tiểu, xét nghiệm, monitor tim
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC96
TÌNH HUỐNG ĐẶC BIỆT & CAN THIỆP ĐIỀU DƯỠNG
NÔN KÉO DÀI
Nguy cơ
Mất dịch, rối loạn điện giải, kiềm chuyển hóa
Làm
Bù dịch đẳng trương (NaCl 0,9%, Ringer lactat)
Theo dõi natri, kali, clorid
Theo dõi kiềm-toan
Chống nôn chủ động
Kali
Hay mất kali: bù khi nước tiểu đủ
BẮT ĐẦU
GÂY TÊ TRỤC
Bẫy
Gây tê tủy sống/ngoài màng cứng giãn mạch
→ thiếu dịch tiềm ẩn, trông vẫn hồng, ấm
Làm
Theo dõi sát khi hồi ấm, vận động
Xu hướng HA, nhịp tim, nước tiểu
Sẵn sàng hồi sức dịch; cảnh giác tụt HA muộn
LỢI TIỂU
Nguy cơ
Hạ kali, hạ natri, hạ magnesi
Làm
Theo dõi K⁺, Mg²⁺ sau dùng
Điện tim nếu yếu cơ, hồi hộp
Bù uống/TM theo quy trình
ĐIỀU DƯỠNG
Đường truyền
Thông, tốc độ đúng
Thoát mạch, đỏ, sưng, viêm TM
Cố định, dán nhãn
Dịch ra
Thông tiểu: đo mỗi giờ nếu cần
Dẫn lưu: loại, thể tích, tính chất
Không đánh giá thấp mất dịch qua nôn
Ghi chép
Đủ vào/ra (I&O)
Cân hằng ngày: cùng giờ, cùng cân
Sinh hiệu, xét nghiệm, bất thường
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
96
TÌNH HUỐNG ĐẶC BIỆT & CAN THIỆP ĐIỀU DƯỠNG
BÁO BS KHITHAY ĐỔI ĐÁNG KỂ
ĐIỂM THỰC HÀNH
Tụt HA + nhịp nhanh
Nghĩ thiếu dịch → thêm dịch hoặc đổi loại dịch
Ran + tăng HA
Nghĩ quá tải → giảm tốc độ truyền
Kiểm tra phổi; có thể báo BS dùng lợi tiểu
Chọn dịch
Bắt đầu tinh thể (NaCl 0,9%, Ringer lactat)
HA không cải thiện → cân nhắc keo (albumin)
TURP, cao tuổi
Theo dõi natri: nguy cơ hạ natri pha loãng
Cân nặng
Tăng đột ngột 1 kg ≈ 1 lít dịch
Xét nghiệm lại
Sau bù dịch lớn, lợi tiểu, nôn, tiêu chảy
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
97
TIẾP NHẬN TRẺ TẠI PACU
NHẬN BIẾT
Khi trẻ đến
Từ còn mê sâu đến tỉnh hoàn toàn
Có thể còn NKQ, LMA, canuyn miệng/mũi
Tự thở hoặc không tự thở
Nguy cơ
Hạ thân nhiệt cao quanh mổ
Nhất là trong vận chuyển
BẮT ĐẦU
TIẾP NHẬN
Đánh giá ngay
Đường thở – hô hấp – tuần hoàn (ABC)
SpO₂, thân nhiệt
Oxy
Bổ sung khi cần để đủ oxy hóa
Bàn giao BS gây mê
Đặc điểm người bệnh, tiền sử, chi tiết thủ thuật
Trong mổ: đường thở, thuốc, đường truyền, dịch, nước tiểu
Lưu ý: gia đình, mức phát triển, rào cản ngôn ngữ
TRANG BỊ
Xe cấp cứu nhi: ngăn kéo màu theo mã
LMA cỡ nhi, bóng bóp tự phồng, băng quấn HA cỡ phù hợp
Ống hút, ống nuôi ăn, ống thông Foley; điện cực ECG, SpO₂ nhi
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC98
KIỂM SOÁT ĐAU – OPIOID
MỤC TIÊU
Giảm đau kịp thời: thoải mái, giảm lo âu
Tránh nhịp nhanh, tăng HA, giảm oxy do thở nông
Tránh chậm hồi tỉnh do stress nội tiết
Đau không điều trị đủ: tăng nhạy cảm đau, rối loạn cảm xúc lâu dài
BẮT ĐẦU
CHIẾN LƯỢC
Đa phương thức
Phối hợp thuốc và không dùng thuốc
Cách cho liều
Định kỳ theo giờ thay vì "khi cần" khi phù hợp
Đánh giá lại
15-30 phút sau thuốc giảm đau
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
98
KIỂM SOÁT ĐAU – OPIOID
OPIOID – LIỀU
Morphin TM
0,05-0,1 mg/kg mỗi 1-2 giờ
Trẻ < 3 tháng: chuyển hóa chậm, dễ ức chế hô hấp
Trẻ < 6 tháng: theo dõi SpO₂ liên tục
Fentanyl TM
1-2 µg/kg
Tiêm nhanh có thể gây cứng thành ngực
Hydromorphon TM
0,03-0,08 mg/kg mỗi 4 giờ khi cần
Thận trọng; chỉnh liều theo đáp ứng
Oxycodone uống
0,1-0,2 mg/kg mỗi 4-6 giờ
Tránh khi có/nghi OSA, nhất là sau cắt amidan/nạo VA
Hydrocodone uống
0,1-0,2 mg/kg mỗi 3-4 giờ
Phối hợp an toàn với acetaminophen, tránh quá liều
Codein
Không còn sử dụng: nguy cơ ngưng thở, tử vong ở người chuyển hóa siêu nhanh
THUỐC ĐỐI KHÁNG
Naloxone
10-100 µg/kg TM mỗi 1-2 phút khi cần
Khởi đầu tối đa 400 µg; tổng tối đa 2 mg
Để sẵn tại giường: trẻ < 6 tháng, nguy cơ tổn thương hô hấp
Flumazenil
0,01 mg/kg TM trong 15 giây
Lặp mỗi phút; tối đa 0,05 mg/kg hoặc 1 mg
Sau đối kháng
Theo dõi liên tục: tác dụng ngắn hơn opioid/benzodiazepin
Có thể tái an thần: lặp liều, đảm bảo thông khí
Opioid + ức chế TKTW
An thần cộng gộp (ví dụ benzodiazepin)
Theo dõi nhịp thở, SpO₂, mức ý thức
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
99
GIẢM ĐAU KHÔNG OPIOID VÀ AN THẦN
KHÔNG OPIOID
Acetaminophen uống
Nạp 20 mg/kg, sau đó 10-15 mg/kg mỗi 4-6 giờ
Tối đa 90 mg/kg/ngày hoặc 4 g (mức thấp hơn)
Hàng đầu; tính cả liều trong mổ
Acetaminophen TM
15 mg/kg mỗi 6 giờ hoặc 12,5 mg/kg mỗi 4 giờ
Tối đa 75 mg/kg/ngày; tính cả liều trong mổ
Khi không dùng được đường uống
Ibuprofen uống
4-10 mg/kg mỗi 6-8 giờ; tối đa 40 mg/kg/ngày
Tránh khi suy giảm chức năng thận
Ketorolac TM
0,5-1 mg/kg mỗi 6 giờ; tối đa 30 mg/liều
Dùng tối đa 72 giờ; theo dõi tiêu hóa, thận
Tránh: sơ sinh, rối loạn chảy máu, nguy cơ chảy máu cao
Không dùng: < 21 ngày tuổi và < 37 tuần tuổi thai hiệu chỉnh
BẮT ĐẦU
TÁC DỤNG PHỤ OPIOID
Ức chế hô hấp
Dùng naloxone (xem Kiểm soát đau – opioid, #98)
Buồn nôn/nôn
Ondansetron 0,15 mg/kg mỗi 6 giờ (tối đa 4 mg)
Ngứa
Diphenhydramine 0,5 mg/kg
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
99
GIẢM ĐAU KHÔNG OPIOID VÀ AN THẦN
AN THẦN – HỖ TRỢ
Chỉ định
Mê sảng khi tỉnh, lo âu, kích động kéo dài
Dự phòng co giật ở người nguy cơ cao
Chọn thuốc theo tuổi, bối cảnh, ổn định hô hấp
Dexmedetomidine TM
Nạp 0,5-1 µg/kg; truyền 0,2-0,7 µg/kg/giờ
An thần, ức chế hô hấp tối thiểu
Midazolam TM
0,05-0,2 mg/kg
Thường dùng an thần thủ thuật
Lorazepam TM/uống
0,025-0,05 mg/kg
Tác dụng kéo dài hơn
Diazepam
0,04-0,3 mg/kg TM hoặc 0,2-0,3 mg/kg uống
Không khuyến cáo tiêm bắp: hấp thu không ổn định
Benzodiazepin + opioid
Tăng ức chế hô hấp: thận trọng
Theo dõi sát nhịp thở, SpO₂, mức an thần
KHÔNG DÙNG THUỐC
Phân tán chú ý
Đồ chơi, phim hoạt hình, thổi bong bóng
Hình ảnh hướng dẫn
Trẻ hình dung nơi, hoạt động yêu thích
Tạo thoải mái
Chăn ấm, núm vú giả, được ôm ấp
Cha mẹ
Cho hiện diện khi thủ thuật đau, khi hồi phục
Giảm lo âu, tăng hợp tác
Môi trường
Ánh sáng dịu, hạn chế tiếng ồn
Giao tiếp
Lời nói theo mức phát triển của trẻ
"Có thể hơi châm chích, sẽ qua nhanh thôi"
Cho lựa chọn: "uống từng ngụm nhỏ hay một lần?"
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
100
GIẢM THÔNG KHÍ VÀ GIẢM OXY MÁU
CHẨN ĐOÁN
Dấu hiệu
Thở chậm (theo tuổi), thở nông
Giảm thể tích khí lưu thông
SpO₂ < 94%
Tăng CO₂ (nếu có capnography)
Tím, buồn ngủ, đáp ứng kém
Trẻ giảm bão hòa nhanh do
Nhu cầu oxy cao hơn
Dung tích cặn chức năng nhỏ
Sức cản đường thở tăng
BẮT ĐẦU
QUÁ LIỀU THUỐC
Gợi ý
Thở chậm, đồng tử nhỏ (opioid)
Thay đổi tri giác, ít vận động thành ngực
Naloxone
0,5-1 µg/kg TM
Nhắc lại mỗi 2-3 phút đến khi thở đủ
Flumazenil
0,01-0,02 mg/kg TM (tối đa 0,2 mg/lần)
Khi nghi quá liều benzodiazepin
Theo dõi co giật: trẻ có rối loạn co giật, dùng mạn tính
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
100
GIẢM THÔNG KHÍ VÀ GIẢM OXY MÁU
YẾU CƠ – CÒN GIÃN CƠ
Kiểm tra
Vận động chi kém
Không nâng đầu, không duy trì vận động
Vận động thành ngực nghịch thường
Kích thích TK ngoại vi: còn block
Nếu nghi còn block
Thuốc đảo ngược: neostigmine + glycopyrrolate
Hoặc sugammadex (rocuronium/vecuronium)
Hỗ trợ thông khí nếu tự thở không đủ, không giữ được oxy
NGUYÊN NHÂN
Thuốc
An thần, opioid: giảm drive hô hấp
Yếu cơ
Đảo ngược giãn cơ không đầy đủ
Cơ học
Tắc đường thở, đau hạn chế thở, chướng bụng
LƯU Ý
EtCO₂ phát hiện giảm thông khí trước khi giảm bão hòa
Nhất là trẻ an thần sâu, đang dùng opioid
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
101
TẮC NGHẼN ĐƯỜNG THỞ – CO THẮT THANH QUẢN, PHẾ QUẢN
TẮC NGHẼN ĐƯỜNG THỞ TRÊN
Dấu hiệu
Thở rít
Ngực vận động nghịch thường
Co kéo trên ức, liên sườn
Phập phồng cánh mũi
Giải phẫu trẻ dễ tắc
Lưỡi tương đối lớn
Thanh quản cao, ra trước
Nắp thanh môn chữ U, mềm
Khí quản hẹp, ít cứng
BẮT ĐẦU
LƯU Ý
Biến chứng hô hấp thường gặp, nặng nhất ở PACU nhi
Gồm tắc đường thở trên, co thắt thanh quản, co thắt phế quản
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
101
TẮC NGHẼN ĐƯỜNG THỞ – CO THẮT THANH QUẢN, PHẾ QUẢN
CO THẮT THANH QUẢN
Cơ chế
Phản xạ đóng kín thanh môn
Nguyên nhân
Mê nông, kích thích đường thở trên
Dịch tiết, máu trong hầu họng
Nguy cơ
Nhiễm trùng hô hấp trên hiện tại/gần đây
Sau cắt amidan, làm răng
Dấu hiệu
Thở rít, ngực nghịch thường, co kéo
NẾU KHÔNG GIẢI QUYẾT
Một phần
Cân nhắc propofol
Hoàn toàn
Succinylcholine 1-2 mg/kg TM hoặc 4 mg/kg TB
Atropine 0,02 mg/kg phòng nhịp chậm
Cân nhắc đặt lại NKQ nếu cần
SAU HẾT CO THẮT
Theo dõi phù phổi áp lực âm
Theo dõi tái phát
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
101
TẮC NGHẼN ĐƯỜNG THỞ – CO THẮT THANH QUẢN, PHẾ QUẢN
CO THẮT PHẾ QUẢN
Nguy cơ
Hen phế quản
Nhiễm trùng hô hấp trên hiện tại/gần đây
Dấu hiệu
Khò khè, ran rít khi nghe phổi
Lồng ngực nghịch thường
Co kéo trên ức, liên sườn
ĐIỀU TRỊ
Tư thế
Trẻ lớn có thể lợi khi ngồi dậy (nguồn cùng đoạn ghi ưu tiên nằm ngửa)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
102
NHỊP TIM CHẬM VÀ NHỊP TIM NHANH
NHỊP CHẬM
Định nghĩa
Tần số dưới mức bình thường theo tuổi
Tưới máu kém
Hạ HA, tím/da xanh
Thay đổi tri giác, mạch yếu
Thời gian hồi mao mạch kéo dài
BẮT ĐẦU
THUỐC
Atropine
0,02 mg/kg TM; tối thiểu 0,1 mg
Tối đa 0,5 mg (trẻ lớn), 1 mg (thanh thiếu niên)
Lặp lại nếu cần
Epinephrine
2-10 µg/kg TM
Bắt đầu 10 µg/kg nếu nguy kịch
Lặp mỗi 3-5 phút nếu cần
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
102
NHỊP TIM CHẬM VÀ NHỊP TIM NHANH
HỖ TRỢ SỰ SỐNG
Khi nào
Nhịp < 60 lần/phút + tưới máu kém
Dù đã oxy, thông khí đầy đủ
Ép tim
Bắt đầu ngay
100-120 lần/phút; sâu 1/3 đường kính ngực
Tỷ lệ 15:2 nếu hai người
TÌM NGUYÊN NHÂN
Thuốc: opioid, chẹn beta
Kích thích phế vị: hút đờm, thủ thuật, phản xạ mắt
Tăng áp lực nội sọ
Rối loạn điện giải
NHỊP NHANH
Ý nghĩa
Dấu hiệu sớm, thường gặp của stress sinh lý
Thường xuất hiện trước hạ HA
Nguyên nhân
Đau không kiểm soát (thường gặp nhất)
Lo âu, sợ: xa bố mẹ, mê sảng sau mổ
Giảm thể tích: mất máu (cả ẩn), bù dịch thiếu
Sốt, nhiễm trùng; thiếu oxy; bàng quang căng
ĐIỀU TRỊ
Chảy máu
Đánh giá vết mổ, huyết động
Giảm thể tích
Bolus tinh thể đẳng trương 10-20 mL/kg TM
Lo âu
Trấn an; bố mẹ bên cạnh khi thích hợp
Theo dõi
Sinh hiệu, SpO₂, hồi mao mạch, tri giác
Loại nhiễu ECG do cử động
Lưu ý
Có thể bình thường khi tỉnh, khóc, sợ
Diễn giải theo xu hướng, tưới máu, hành vi
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
103
HẠ HUYẾT ÁP VÀ TĂNG HUYẾT ÁP
CẢNH BÁO
Hạ HA ở trẻ thường là dấu hiệu tiền ngừng tim
Mất bù muộn sau giai đoạn bù bằng nhịp nhanh
BẮT ĐẦU
NGUYÊN NHÂN
Giảm thể tích
Thường gặp nhất: mất máu, dịch khoang thứ ba, bù thiếu
Giãn mạch
Do thuốc mê, nhất là sau gây tê vùng
Nhiễm trùng
Ít gặp, nhưng nghĩ đến ngay sau mổ
Tim
Bệnh tim bẩm sinh hoặc mắc phải
Suy thượng thận
Trẻ dùng steroid mạn tính
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
103
HẠ HUYẾT ÁP VÀ TĂNG HUYẾT ÁP
XỬ TRÍ
1. Dịch tinh thể
10-20 mL/kg, truyền nhanh
2. Chảy máu
Kiểm tra dẫn lưu, vết mổ
Hematocrit nếu cần
3. Tăng co bóp
Cân nhắc khi hạ HA dai dẳng dù đã bù dịch
Nhất là suy chức năng tim; theo BS gây mê/hồi sức
4. Làm ấm
Hạ thân nhiệt làm nặng hạ HA
CẦN > 1 BOLUS DỊCHCÂN NHẮC BÁO SỚM BS GÂY MÊ / HỒI SỨC NHI
TĂNG HUYẾT ÁP
Nguyên nhân
Đau, kích thích (hay bị bỏ sót)
Mê sảng sau mổ; bàng quang căng
THA có trước (bệnh thận)
Tăng CO₂, thiếu oxy; quá tải dịch sau hồi sức
Đánh giá
Đúng cỡ băng quấn, đúng kỹ thuật
Đo tay xác nhận nếu máy đo cao
So với HA nền trước mổ
Xử trí
Điều trị đau, kích thích; thông bàng quang
Thường tạm thời, cải thiện khi xử lý nguyên nhân
Thuốc chỉ khi dai dẳng, có triệu chứng hoặc nặng
Hỏi BS gây mê/nhóm nhi trước khi dùng thuốc hạ áp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
104
CẢM XÚC, PHÁT TRIỂN VÀ ĐIỂM THỰC HÀNH
CẢM XÚC – PHÁT TRIỂN
Cha mẹ
Cho vào PACU khi trẻ đã ổn định
Văn hóa
Cân nhắc bối cảnh gia đình trong cách trẻ đối phó
Lời nói
Giọng nhẹ nhàng; giải thích đơn giản theo tuổi
Đường dùng
Ưu tiên uống hoặc TM thay vì tiêm bắp
Thuốc khó uống
Che vị hoặc phân tán chú ý
Mê sảng khi tỉnh
Ảo giác, kích động, không dỗ được
Giảm kích thích; cân nhắc an thần nếu cần
BẮT ĐẦU
ĐIỂM THỰC HÀNH CHÍNH
Luôn đánh giá đường thở trước: phần lớn ngừng tim nhi do hô hấp
Chỉnh liều opioid cẩn thận; theo dõi dấu hiệu còn giãn cơ
Cỡ ống NKQ theo tuổi: (tuổi/4) + 4
Co thắt thanh quản tiến triển nhanh: oxy, đẩy hàm, bóp bóng mặt nạ sớm
Nhịp chậm ở trẻ thường do thiếu oxy: xử trí thiếu oxy trước
Cha mẹ là đồng minh: cho tham gia sớm
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC105
ĐẶC ĐIỂM VÀ NGUY CƠ HẬU PHẪU
ĐẶC ĐIỂM
Giảm dự trữ sinh lý hầu hết cơ quan
Đa dược: tăng biến cố, tương tác thuốc
Nhiều bệnh đồng mắc: ĐTĐ, suy thận, THA, tim mạch
Dược động, dược lực thay đổi: khó chỉnh liều an thần
Giảm thị giác, thính giác: lú lẫn, té ngã
Dễ tổn thương nhận thức: sa sút trí tuệ, mê sảng
BẮT ĐẦU
NGUY CƠ HẬU PHẪU
Chung
Biểu hiện không điển hình, tiến triển nhanh
Hô hấp
Xẹp phổi đến viêm phổi hít
Tim mạch
NMCT thầm lặng, suy tim, loạn nhịp mới
Thần kinh
Lú lẫn cấp, mê sảng sau mổ
Thân nhiệt
Dễ hạ thân nhiệt chu phẫu
Hồi phục chậm
Tỉnh mê kéo dài, chuyển hóa thuốc giảm
Chức năng
Mất vận động, độc lập (người suy yếu)
SINH LÝ HÔ HẤP
Phổi giảm đàn hồi, thành ngực cứng; cơ hô hấp yếu
Giảm thanh thải nhầy; giảm đáp ứng với thiếu oxy, tăng CO₂
Giảm phản xạ ho, nuốt: tăng hít sặc
Hậu quả: giảm FRC, tăng đóng đường thở khi nằm ngửa
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC106
BIẾN CHỨNG HÔ HẤP THƯỜNG GẶP
XẸP PHỔI
Cơ chế
Xẹp phế nang do giảm thông khí, nút nhầy, thở nông
Biểu hiện
Thiếu oxy, giảm âm thở, sốt
BẮT ĐẦU
PHÒNG – XỬ TRÍ
Vận động sớm; dụng cụ tập thở khuyến khích
Hạn chế an thần, opioid
Giảm đau đủ để thở sâu
Cân nhắc thông khí áp lực dương (xâm lấn/không) nếu cần
VIÊM PHỔI HÍT
Nguy cơ
Chậm rỗng dạ dày; giảm phản xạ nôn, ho
Khó nuốt: đột quỵ, sa sút trí tuệ, an thần
Vệ sinh răng miệng kém, trào ngược: hít vi thể
CHĂM SÓC PACU
Ống thông dạ dày
Tránh đặt thường quy trừ khi cần (giải áp, nuôi dưỡng)
Giữ cơ thắt thực quản dưới mở, tăng trào ngược
Đường thở
Hút đờm, dịch tiết kịp thời
An thần
Đánh giá lại mức an thần thường xuyên
Trước mổ
Chăm sóc răng miệng; tuân thủ nhịn ăn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
106
BIẾN CHỨNG HÔ HẤP THƯỜNG GẶP
THUYÊN TẮC PHỔI
Dấu hiệu
Giảm oxy đột ngột dù đang thở oxy
Khó thở mới, bồn chồn, lo âu
Đau ngực (nếu tỉnh) hoặc hành vi phòng vệ
Nhịp nhanh/hạ HA không do chảy máu
Thay đổi tri giác không rõ nguyên nhân
Nguy cơ
Bất động: ứ trệ, huyết khối TM sâu
Tăng đông: tuổi, ung thư, nhiễm trùng, viêm
Bệnh mạn: rung nhĩ, ung thư
ĐIỀU TRỊ
Chống đông
Khởi động ngay khi nghi thuyên tắc phổi
Hô hấp
Oxy hoặc đặt lại NKQ nếu cần
Vận mạch
Norepinephrine, vasopressin nếu hạ HA mất ổn định
CHẨN ĐOÁN
D-dimer: ngưỡng hiệu chỉnh theo tuổi
Đánh giá chức năng thận trước CT mạch phổi cản quang
DỰ PHÒNG
Vận động sớm; nén ép tuần tự
Heparin trọng lượng phân tử thấp
Rút ngắn thời gian ngưng chống đông; dùng lại sớm
Chống chỉ định chống đông (mổ sọ não gần): có thể cân nhắc lọc TM chủ dưới
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
106
BIẾN CHỨNG HÔ HẤP THƯỜNG GẶP
ĐỢT CẤP BỆNH PHỔI MẠN
Mất bù
Co thắt phế quản, ứ CO₂, giảm oxy máu
ĐIỀU TRỊ
Giãn phế quản
Albuterol, ipratropium sớm hoặc khi cần
Theo dõi
Oxy hóa máu; capnography nếu có
Oxy
Thận trọng tăng oxy ở người giữ CO₂
Xem Suy hô hấp – người giữ CO₂, #107
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
107
SUY HÔ HẤP – NGƯỜI GIỮ CO₂
CHẨN ĐOÁN
Định nghĩa
Không duy trì đủ oxy hóa hoặc thông khí
Dấu hiệu
Thay đổi tri giác (sớm ở người già)
Kích thích hoặc lơ mơ
Thở nhanh hoặc chậm, co kéo cơ phụ
SpO₂ < 92% khí phòng; tăng CO₂
BẮT ĐẦU
TRI GIÁC THAY ĐỔI VÀ GCS < 8?
CÓ
Đặt NKQ đường miệng ngay
Thông khí cơ học; an thần theo nhu cầu
Chỉnh máy theo độ giãn nở phổi
Theo dõi khí máu, huyết động, độ sâu an thần
KHÔNG
Thở áp lực dương không xâm lấn (BiPAP/CPAP)
Đặt NKQ nếu: không đáp ứng
Toan hô hấp, giảm oxy nặng hơn
Giảm tỉnh táo; tăng đờm, không bảo vệ đường thở
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
107
SUY HÔ HẤP – NGƯỜI GIỮ CO₂
HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH
SpO₂ mục tiêu ≥ 92%, trừ người giữ CO₂
Tìm giảm oxy thầm lặng: có thể không thở nhanh, co kéo, tím
Nâng đầu giường mọi lúc nếu không chống chỉ định
Đánh giá hô hấp mỗi 15 phút ban đầu, nhất là sau an thần, opioid
Tránh an thần quá mức, nhất là bệnh phổi nền
NGƯỜI GIỮ CO₂
Cơ chế
Giữ CO₂ mạn (COPD): phụ thuộc đáp ứng thiếu oxy
Nguy cơ
Oxy nồng độ cao: giảm thông khí, tăng CO₂, suy hô hấp
Lưu lượng
Bắt đầu 1-2 L/phút, tăng chậm
Theo dõi
Dấu hiệu buồn ngủ; capnography nếu có
CẦN OXY > 4 L/PHÚTBÁO BS GÂY MÊ / NHÂN VIÊN HÔ HẤP
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
108
NHỒI MÁU CƠ TIM VÀ SUY TIM SUNG HUYẾT
NGHI NMCT
Lú lẫn, kích động đột ngột không rõ nguyên nhân
Giảm SpO₂ dù khám phổi bình thường
Hạ HA mới hoặc nhịp nhanh; nhịp không đều, ECG thay đổi
Da nhợt, lạnh, vã mồ hôi; buồn nôn, khó thở
Tăng đường huyết không có tiền sử ĐTĐ
NMCT thầm lặng (không đau ngực) phổ biến
BẮT ĐẦU
NGHI NMCTBÁO NGAY BS – KÍCH HOẠT ĐÁP ỨNG CẤP CỨU
ĐIỀU TRỊ
Thuốc
Theo chỉ định: nitroglycerin, morphin
Kháng kết tập tiểu cầu, chống đông
DỰ PHÒNG
Cân nhắc chẹn beta ở người nguy cơ cao (bệnh mạch vành)
Nếu không chống chỉ định: nhịp chậm, hạ HA
LƯU Ý
Lú lẫn có thể là dấu hiệu duy nhất: NMCT, nhiễm trùng, thiếu oxy, đột quỵ
Không coi là "do tuổi" hay "do thuốc mê": kiểm tra sinh hiệu, ECG, oxy
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
108
NHỒI MÁU CƠ TIM VÀ SUY TIM SUNG HUYẾT
SUY TIM SUNG HUYẾT
Bối cảnh
Có từ trước hoặc nặng lên sau mổ
Quá tải dịch, căng cơ tim, loạn nhịp
Phần lớn mất bù trong 72 giờ
Hô hấp
Khó thở, ran nổ mịn, khó thở nằm, đờm bọt hồng
Sinh hiệu
Thở nhanh, tăng/hạ HA, giảm oxy
Loạn nhịp mới (rung nhĩ)
Thực thể
Phù ngoại biên, TM cảnh nổi, mệt, giảm nước tiểu
Cận lâm sàng
X-quang ngực, BNP, siêu âm tim nếu có
ĐIỀU TRỊ
Lợi tiểu
Furosemide TM giảm quá tải dịch
Ức chế men chuyển
Giảm hậu gánh nếu HA dung nạp
Chẹn beta
Có thể dùng thận trọng, nhất là khi nhịp nhanh
Digoxin
Có thể hữu ích: rung nhĩ + phân suất tống máu giảm
LƯU Ý ĐIỀU DƯỠNG
Dư dịch vừa phải cũng có thể gây mất bù
Trước khi truyền thêm: nghe phổi, cân nặng, nước tiểu
Cân hằng ngày, theo dõi vào–ra, hạn chế dịch
Dấu hiệu tinh vi: giảm vận động, sốt nhẹ, mệt tăng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
109
RỐI LOẠN NHỊP TIM – RUNG NHĨ
CHẨN ĐOÁN
Thường gặp
Rung nhĩ (nhiều nhất)
Ngoại tâm thu nhĩ/thất
Nhịp chậm, block nhĩ thất
Yếu tố
Điện giải, gây mê, bệnh tim nền
Đau, giảm oxy, hạ thân nhiệt
Dấu hiệu
Hồi hộp, hạ HA, chóng mặt, khó chịu ngực
Lú lẫn mới; rung nhĩ có thể chỉ lú lẫn nhẹ, mệt
BẮT ĐẦU
KHÔNG ỔN ĐỊNHBÁO BS GÂY MÊ / ĐỘI ĐÁP ỨNG NHANH
RUNG NHĨ
Không ổn định
HATT < 90 mmHg, đau ngực, suy tim cấp, ngất
Báo ngay BS điều trị
Chuẩn bị sốc điện đồng bộ ngay
Kiểm soát tần số
Mục tiêu < 110 lần/phút
Chẹn beta (metoprolol), chẹn canxi (diltiazem)
Amiodarone (bệnh tim cấu trúc)
Kiểm soát nhịp
Cần quyết định của BS điều trị
Amiodarone TM hoặc sốc điện
Siêu âm tim qua thực quản nếu > 48 giờ, chưa chống đông
Phòng đột quỵ
Tính CHADS₂ hoặc CHA₂DS₂-VASc
Chống đông theo chỉ định BS (warfarin, DOAC)
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
109
RỐI LOẠN NHỊP TIM – RUNG NHĨ
CHADS₂ (0-6 điểm)
Chống đông
Thường cân nhắc khi ≥ 1-2 điểm
CHA₂DS₂-VASc (0-9)
Bệnh mạch máu
1 (NMCT cũ, bệnh ĐM ngoại biên, xơ vữa ĐMC)
Chống đông
Cân nhắc: nam ≥ 2, nữ ≥ 3
HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH
Lú lẫn, mệt có thể do tim: kiểm tra sinh hiệu, ECG
ECG liên tục nếu tiền sử bệnh tim hoặc có triệu chứng
Tránh quá tải dịch khi chức năng tim giới hạn
Phối hợp sớm BS gây mê và tim mạch khi nguy cơ cao
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
110
LÚ LẪN – MÊ SẢNG SAU PHẪU THUẬT
CHẨN ĐOÁN
Thể lâm sàng
Tăng động: kích thích, bứt rứt, ảo giác
Giảm động: giảm chú ý, lơ mơ, chậm (hay bỏ sót)
Hỗn hợp: xen kẽ hai thể
Cảnh báo sớm
Lú lẫn, mất định hướng đột ngột
Lo âu, sợ, hung hăng mới
Chậm tỉnh không rõ nguyên nhân
Ảo giác, nói nhảm
Từ chối chăm sóc, không làm theo lệnh
BẮT ĐẦU
LƯU Ý
Rối loạn cấp, dao động về chú ý, nhận thức; nhất là > 70 tuổi
Dấu hiệu của bệnh lý cấp hoặc mạn tiềm ẩn
Không có điều trị đơn lẻ: phòng ngừa, nhận diện sớm, loại yếu tố góp phần
YẾU TỐ KHỞI PHÁT
- Thiếu oxy, giảm oxy máu
- Nhiễm trùng (tiết niệu, viêm phổi)
- Mất nước
- Rối loạn điện giải, chuyển hóa
- Hạ HA trong mổ
- Hạ thân nhiệt
- Đau, khó chịu
- Tương tác thuốc (đa dược)
- Thiếu ngủ
- Đường huyết không kiểm soát
YẾU TỐ NGUY CƠ
Tuổi > 70; suy giảm nhận thức nền (sa sút trí tuệ, MCI)
Giảm thị giác, thính giác; tiền sử dùng rượu
Đồng mắc: ĐTĐ, thiếu máu, trầm cảm, bệnh mạch ngoại biên, suy yếu
Mổ dài, mất máu nhiều
Thuốc kháng cholinergic, opioid, benzodiazepin, meperidin
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
110
LÚ LẪN – MÊ SẢNG SAU PHẪU THUẬT
MÊ SẢNG XUẤT HIỆNBÁO NGAY BÁC SĨ
PHÒNG NGỪA
Môi trường
Định hướng lại: đồng hồ, lịch, người quen
Kính, máy trợ thính, răng giả sẵn sàng
Đau
Điều trị kịp thời; tránh an thần quá mức
Thuốc
Tránh thuốc gây mê sảng: diphenhydramin, scopolamin, benzodiazepin, meperidin
Đơn giản hóa phác đồ
Giấc ngủ
Tránh rối loạn giấc ngủ đêm
Giảm ồn, ánh sáng khi nghỉ
Điều dưỡng
Theo dõi nhiễm trùng tiềm ẩn, thiếu oxy
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
111
KIỂM SOÁT ĐAU VÀ AN THẦN
ĐÁNH GIÁ ĐAU
Giao tiếp được
NRS (0-10): định hướng tốt
Sa sút trí tuệ
PAINAD: cả khi thay đổi tri giác
Không lời
Nhăn mặt, bảo vệ vùng đau, bồn chồn, rên rỉ, nhịp nhanh
BẮT ĐẦU
GIẢM ĐAU
Opioid
Liều thấp nhất hiệu quả
Ưu tiên thuốc tác dụng ngắn
Acetaminophen
Đầu tay đau nhẹ–vừa nếu không suy gan
NSAIDs
Thận trọng: nguy cơ thận, tiêu hóa
Gây tê vùng
Phong bế TK ngoại biên, gây tê ngoài màng cứng
Nếu không chống chỉ định
Không thuốc
Đổi tư thế, chườm lạnh/ấm, âm nhạc, trấn an
ĐAU KHÔNG KIỂM SOÁT / CẦN TĂNG LIỀUBÁO SỚM BS GÂY MÊ / ĐỘI ĐAU CẤP
TRÁNH AN THẦN QUÁ MỨC
Chuẩn độ an thần cẩn thận; theo dõi thang RASS
Đánh giá lại theo lịch; hỏi phản hồi người bệnh
Đánh giá phối hợp an thần (benzodiazepin, giãn cơ)
Cả thiếu và quá giảm đau đều làm xấu kết cục
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
111
KIỂM SOÁT ĐAU VÀ AN THẦN
THANG RASS
+4 Hung hăng
Bạo lực, nguy hiểm nhân viên: can thiệp ngay
+3 Rất kích động
Kéo, tháo đường truyền: đánh giá, giảm đau/an thần
+2 Kích động
Cử động không mục đích: có thể an thần, định hướng lại
+1 Bồn chồn
Lo âu, không hung hăng: theo dõi, có thể khó chịu
0 Tỉnh, bình tĩnh
Mục tiêu ở nhiều người bệnh PACU
-1 Buồn ngủ
Tỉnh duy trì khi đánh thức: chấp nhận, theo dõi sát
-2 An thần nhẹ
Tỉnh thoáng qua khi gọi: tiếp tục theo dõi
-3 An thần vừa
Cử động/mở mắt khi gọi: theo dõi thông khí sát
-4 An thần sâu
Chỉ cử động khi kích thích thể chất: nguy cơ suy hô hấp
-5 Không đánh thức
Ngừng opioid, cân nhắc naloxone
MỤC TIÊU
Mục tiêu
RASS -1 đến 0 cho hầu hết người cao tuổi
Thấp hơn -2
Đánh giá lại: an thần quá mức, ức chế hô hấp
Kích động +1 đến +3
Không mặc định dùng an thần; trước tiên tìm:
Đau, bí tiểu, thiếu oxy, tăng CO₂
Thay đổi thuốc (ngừng benzodiazepin, rượu)
Mê sảng sớm, nhiễm khuẩn huyết
ĐIỂM THỰC HÀNH
Mê sảng có thể là dấu hiệu duy nhất của nhiễm trùng, thiếu oxy: điều tra ngay
Giữ định hướng; người thân bên cạnh nếu có thể
Đau và quá nhiều an thần đều gây mê sảng
Xem lại thuốc hằng ngày: ít thuốc thường tốt hơn
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
112
ĐIỀU HÒA THÂN NHIỆT
HẠ THÂN NHIỆT
Định nghĩa
Nhiệt độ trung tâm < 36°C
Nhẹ: 35-36°C
Vừa: < 35°C, có thể cần can thiệp tích cực hơn
Dấu hiệu
Da lạnh (tay, chân); chi nhợt, nổi bông
Run, va răng (có thể không có ở người suy yếu)
Nhịp chậm, hạ HA
Chậm tỉnh; lú lẫn, kích động
BẮT ĐẦU
VÌ SAO DỄ HẠ
Giảm mỡ dưới da; giảm chuyển hóa sinh nhiệt
Giảm co mạch, run; vùng dưới đồi đáp ứng chậm
Đa thuốc, bệnh mạn: ĐTĐ, suy giáp, suy dinh dưỡng
HẬU QUẢ
Tim mạch
Loạn nhịp, thiếu máu cơ tim, tăng HA
Đông máu
Giảm chức năng tiểu cầu, enzyme: chảy máu
Thuốc
Kéo dài thuốc mê, opioid, giãn cơ
Run
Tăng tiêu thụ oxy, chuyển hóa, gây đau
Mô
Lành vết thương kém; tổn thương tì đè
LƯU Ý
Chậm tỉnh, sinh hiệu bất thường, không run: đo nhiệt độ trung tâm sớm
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
112
ĐIỀU HÒA THÂN NHIỆT
THEO DÕI
Nhiệt độ trung tâm
Thực quản, màng nhĩ, bàng quang, trực tràng
Mỗi 15-30 phút
TRƯỚC – TRONG MỔ
Phòng mổ ≥ 21°C; làm ấm khí cưỡng bức trước mổ ≥ 30 phút
Dịch truyền, dịch rửa ấm ≥ 37°C
Hạn chế để lộ da; làm ấm khí cưỡng bức trong mổ khi có thể
LƯU Ý ĐẶC BIỆT
Suy giảm nhận thức: có thể không báo lạnh
Suy dinh dưỡng, suy yếu: nguy cơ cao, làm ấm thận trọng hơn
An thần, không giao tiếp: hạ thân nhiệt bị che lấp
Làm ấm từ từ: nhanh ở người suy yếu, nhiễm khuẩn huyết gây giãn mạch, hạ HA, tăng thân nhiệt phản ứng
Theo dõi HA, nhịp tim khi làm ấm chủ động
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
113
CHỨC NĂNG THẬN VÀ CÂN BẰNG DỊCH
THAY ĐỔI SINH LÝ
Lọc cầu thận
Giảm ~1 mL/phút mỗi năm sau 40 tuổi
Cô đặc, pha loãng
Giảm: dễ mất nước hoặc quá tải dịch
Renin–angiotensin
Đáp ứng giảm: bù trừ chậm
Ống thận
Giảm thải acid, kali, một số thuốc
Hậu quả
Dễ tổn thương thận cấp (AKI)
Cả khi hạ HA thoáng qua, dịch không phù hợp
BẮT ĐẦU
THUỐC THẢI QUA THẬN
Meperidine
Tránh ở người cao tuổi: normeperidine độc thần kinh
Morphine
Thận trọng; ưu tiên fentanyl khi chức năng thận chưa rõ
Kháng sinh
Aminoglycoside, vancomycin: độc thận
NSAIDs
Giảm tưới máu thận; nguy hiểm khi giảm thể tích
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
113
CHỨC NĂNG THẬN VÀ CÂN BẰNG DỊCH
DẤU HIỆU
Quá tải dịch
Phù ngoại biên, phù phổi
Tăng HA, ran phổi, tăng cân
Giảm thể tích
Niêm mạc khô, giảm đàn hồi da
Hạ HA, nhịp nhanh; lú lẫn, lơ mơ
AKI
Giảm nước tiểu, tăng creatinin
Thay đổi tri giác
CÂN BẰNG DỊCH
Mục tiêu
Đẳng tích – cân bằng dịch tối ưu
Truyền dịch
Tránh truyền dư sau mổ
Đẳng trương (NaCl 0,9%, Ringer lactat) thận trọng
Chỉ bù lượng đã mất, trừ khi có chỉ định rõ
Bệnh tim/thận
Kiểm tra y lệnh lợi tiểu, hạn chế dịch
Gây tê trục TK
Theo dõi dịch chuyển nhanh khi hết tác dụng
VAI TRÒ ĐIỀU DƯỠNG
Theo dõi dịch mỗi giờ ở người không ổn định
Thay đổi tri giác: dấu hiệu sớm ure máu, mất nước
Báo kịp thời BS gây mê hoặc nhóm phẫu thuật
Vận động sớm nếu phù hợp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
114
CHIẾN LƯỢC GIAO TIẾP VÀ ĐIỂM THỰC HÀNH
NÓI RÕ RÀNG
Câu ngắn, ngôn ngữ quen; giải thích thuật ngữ
Nói chậm, tôn trọng; không nói to trừ khi giảm thính lực
Giọng bình tĩnh, trấn an
BẮT ĐẦU
GIÁC QUAN
Máy trợ thính, kính, răng giả trước trao đổi quan trọng
Giảm tiếng ồn nền: báo động, trò chuyện, TV
Tài liệu chữ lớn, biểu đồ, cử chỉ
ĐÁNH GIÁ ĐAU
Hay đánh giá thấp đau: sợ nghiện, ngại làm phiền
Thang số 0-10 hoặc PAINAD (sa sút trí tuệ, khó giao tiếp)
Nhấn mạnh: giảm đau giúp hồi phục, không phải yếu đuối
TÔN TRỌNG
Gọi theo tên, danh xưng người bệnh muốn
Nói với người bệnh, không nói qua họ
Giải thích trước khi chạm, di chuyển
Cho lựa chọn đơn giản; ghi nhận cảm xúc
GIA ĐÌNH
Người bệnh lú lẫn khó nhớ hướng dẫn
Gia đình hỗ trợ thuốc, lịch hẹn, vết thương, vận động tại nhà
ĐIỂM THỰC HÀNH
Nghĩ đến biểu hiện không điển hình (lú lẫn thay vì sốt, đau)
Giảm đau đa mô thức để giảm opioid
Tránh đa dược; xem lại thuốc thường xuyên
Chủ động làm ấm, phòng biến chứng hạ thân nhiệt
Xử trí tích cực cả giảm SpO₂ nhẹ, thay đổi tri giác
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC115
BÉO PHÌ: ĐƯỜNG THỞ VÀ HÔ HẤP
NHẬN BIẾT
Độ 3
BMI ≥ 40 (béo phì nặng/cực độ)
ASA
Thường độ 3 hoặc 4
Có thể cần theo dõi PACU dài hơn/chăm sóc tăng cường
BẮT ĐẦU
NGUY CƠ HÔ HẤP
Giảm thông khí
Mỡ bụng, ngực hạn chế cơ hoành
Giảm thể tích khí lưu thông, FRC
Giảm oxy máu
Xảy ra nhanh
Nhất là khi chuyển sang tự thở sau rút NKQ
OSA
An thần, opioid, thuốc mê tồn dư làm nặng
OHS
Tăng CO₂ máu mạn + giảm oxy máu
Hay chưa được chẩn đoán trước mổ
Giãn cơ tồn dư
Nguy cơ phục hồi không hoàn toàn
Đánh giá kỹ sức cơ hô hấp
Nằm ngửa
Giảm vận động cơ hoành
Tăng xẹp đường thở trên khi an thần
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
115
BÉO PHÌ: ĐƯỜNG THỞ VÀ HÔ HẤP
LƯU Ý
Bẫy “bão hòa tốt”
OSA/OHS: SpO₂ có thể bình thường giả tạo khi CO₂ tăng
EtCO₂ nhạy hơn; không chỉ dựa vào SpO₂
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
116
BÉO PHÌ: TIM MẠCH, TRANG THIẾT BỊ VÀ AN TOÀN
NGUY CƠ TIM MẠCH
Tăng gánh tim
Phì đại thất trái, giảm dự trữ tim
THA, loạn nhịp
Do tăng trương lực giao cảm, căng cơ tim
Thiếu máu cơ tim
Bệnh mạch vành thường âm thầm
ECG không đặc hiệu, biểu hiện không điển hình
Ứ trệ tĩnh mạch
Tăng áp lực ổ bụng, ít vận động → VTE
BẮT ĐẦU
HÀM Ý ĐIỀU DƯỠNG
Huyết động
HA, nhịp tim, nhịp, SpO₂ thường xuyên
Tìm quá tải dịch, thiếu máu cơ tim, loạn nhịp
HA tự động lệch
Kiểm lại bằng HA kế đo tay
Dịch
Tránh truyền quá mức – nguy cơ phù phổi
VTE
SCD, thuốc khi có chỉ định, đi lại sớm
Cá thể hóa
Phối hợp BS gây mê, BS tim mạch khi cần
ĐIỂM THỰC HÀNH
Đầu giường 30-45° ngay khi có thể sau rút NKQ
EtCO₂ khi dùng opioid hoặc có rối loạn hô hấp khi ngủ
Băng HA đúng cỡ (băng đùi nếu cần)
Chuẩn bị đường thở khó; phối hợp liệu pháp hô hấp cho thông khí không xâm lấn
Nhịp nhanh có thể là dấu hiệu sớm duy nhất của suy tim mất bù
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
116
BÉO PHÌ: TIM MẠCH, TRANG THIẾT BỊ VÀ AN TOÀN
TRANG THIẾT BỊ
Giường, cáng
Tải trọng an toàn phù hợp cân nặng, đủ rộng
Chỉnh cao bằng động cơ, thành chắn, đệm phân bố áp lực
Phối hợp nhóm quản lý giường từ trước
Vòng bít HA
Vòng bít nhỏ → số đo sai
Cỡ người lớn lớn; vòng bít đùi cho cánh tay
Ghi cỡ vòng bít mỗi lần đo
Di chuyển
Bảng chuyển, tấm trượt, thang nâng, xe lăn béo phì sẵn sàng
Nạng, khung tập đi, gậy đúng cỡ
Ghế, vệ sinh
Ghế chắc, đủ rộng
Bô/bồn cầu béo phì có khung gia cố
AN TOÀN DI CHUYỂN
Thiết bị
Thang nâng/dụng cụ chuyển cho mọi lần chuyển
Nhân lực
Tối thiểu 2, thường ≥ 3 người khi đổi tư thế/di chuyển
Trưởng nhóm
Chỉ định 1 người điều phối, phân vai
Đào tạo
Nâng đỡ an toàn, giao tiếp nhóm, thiết bị; củng cố định kỳ
Nếu không tuân thủ
Chấn thương nhân viên (căng cơ lưng, ngã)
NB rách da, ngã; chậm chăm sóc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
117
BÉO PHÌ: DƯỢC ĐỘNG HỌC VÀ GIẢM ĐAU
DƯỢC ĐỘNG HỌC
Thuốc ưa lipid
Nhiều opioid, benzodiazepin: bán thải kéo dài
Thuốc ưa lipid (Vd tăng) → liều nạp theo tổng trọng lượng; liều lặp/truyền: thận trọng
Thuốc ưa nước
Rocuronium: theo cân nặng lý tưởng
Tránh quá liều
Chuyển hóa
Gan nhiễm mỡ, giảm tưới máu thận
Nguyên tắc
Không mặc định cân nặng cao = liều cao
Liều theo CN lý tưởng/điều chỉnh thường an toàn hơn
Thận trọng liều lặp, truyền liên tục an thần, opioid
BẮT ĐẦU
GIẢM ĐAU ĐA MÔ THỨC
Gây tê vùng
Giảm đau tốt, ít tác dụng toàn thân
Khó hơn ở NB béo phì; có thể thất bại
Tủy sống/NMC
Có thể hạ HA do phong bế giao cảm
TAP block: không gây hạ HA
Acetaminophen
Đau nhẹ-trung bình; TM hoặc uống
TM hiệu quả hơn (tránh chuyển hóa lần đầu)
NSAID
Ketorolac, ibuprofen: đau do viêm
Thận trọng suy thận, nguy cơ chảy máu
Ketamine liều thấp
Tiết kiệm opioid; hữu ích khi dung nạp opioid
Gabapentinoid
Đau thần kinh; thận trọng an thần
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
117
BÉO PHÌ: DƯỢC ĐỘNG HỌC VÀ GIẢM ĐAU
OPIOID
Vai trò
Cần cho đau trung bình-nặng; dùng thận trọng
Nguy cơ
Ức chế hô hấp (nhất là OSA, OHS)
An thần, chậm tỉnh; nặng thêm PONV
THEO DÕI
OSA
SpO₂ liên tục; EtCO₂ nếu có
Sau opioid TM
Đánh giá lại đau + an thần trong 15-30 phút
Ngưng thở/giảm thông khí
Phối hợp BS/KTV hô hấp bắt đầu CPAP/BiPAP
Có sẵn máy của NB/máy cài sẵn tại PACU
ĐIỂM THỰC HÀNH
Tránh “một liều cho tất cả”; cá thể hóa kế hoạch giảm đau
Theo dõi an thần thường xuyên như điểm đau
An thần quá mức có thể xảy ra cả với liều opioid nhỏ
Giáo dục NB báo đau trước khi đau nặng
Kết hợp biện pháp không dùng thuốc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
118
BÉO PHÌ: BIẾN CHỨNG HÔ HẤP, HUYẾT KHỐI, VẾT MỔ, HỒI TỈNH CHẬM
GIẢM OXY – SUY HÔ HẤP
Nguyên nhân
Giảm độ giãn nở phổi, FRC; xẹp phổi
OSA/OHS; tồn dư thuốc mê, opioid
Dấu hiệu
SpO₂ giảm; thở gắng sức/nông
Tắc nghẽn, ngực di động nghịch thường khi hít vào
Giảm tần số thở/ngưng thở; co kéo cơ hô hấp phụ
BẮT ĐẦU
DVT – THUYÊN TẮC PHỔI
Yếu tố
Tăng áp lực ổ bụng, rối loạn nội mô, ít vận động
Thuốc
Heparin TLPT thấp nếu có chỉ định; thời điểm theo ê-kíp PT
Vận động sớm
Buông chân xuống giường, đứng có hỗ trợ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
118
BÉO PHÌ: BIẾN CHỨNG HÔ HẤP, HUYẾT KHỐI, VẾT MỔ, HỒI TỈNH CHẬM
VẾT MỔ – NHIỄM TRÙNG
Nguyên nhân
Giảm oxy mô, tăng căng mô, tụ máu/seroma
Cảnh báo
Tăng tiết dịch, đỏ, ấm; sốt, tăng bạch cầu
Mùi hôi, vết mổ hở miệng
Xử trí
Đánh giá vết mổ thường xuyên
Dịch vừa: gia cố băng
Chảy máu nhiều/nghi bục: báo ê-kíp PT
Vô khuẩn khi chăm sóc vết mổ
HỒI TỈNH CHẬM
Nguyên nhân
Thuốc mê tan lipid kéo dài; chuyển hóa gan giảm
Dấu hiệu
Không đáp ứng lệnh kéo dài
Không tự duy trì đường thở/thở
Không đạt mốc: mở mắt, làm theo lệnh
Đánh giá
Thần kinh định kỳ: tỉnh, làm theo lệnh, sức cơ
Báo
Báo ngay BS gây mê mọi chậm hồi tỉnh
Opioid/an thần
Theo dõi ức chế hô hấp; sẵn naloxone
Nghi giãn cơ tồn dư
TOF nếu có; hoặc sức nắm tay, nâng đầu
Cân nhắc đảo ngược chưa đầy đủ
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
119
BÉO PHÌ: TIÊU CƠ VÂN VÀ RÒ MIỆNG NỐI
TIÊU CƠ VÂN – NHẬN BIẾT
Cơ chế
Tì đè kéo dài cơ lớn → myoglobin
Có thể gây tổn thương thận cấp
Dấu hiệu
Đau/căng cơ mông, đùi, cẳng chân, lưng
Khoang cơ sưng, chắc
Nước tiểu màu trà/sẫm; lượng giảm
Mệt, yếu toàn thân; CK tăng (cần xét nghiệm)
Gợi ý
Đau xa vết mổ, không tương xứng với phẫu thuật
BẮT ĐẦU
CAN THIỆP
Nước tiểu
Theo dõi lượng, màu
Báo ngay nếu thiểu niệu/nước tiểu sẫm
Dịch TM
Đảm bảo có y lệnh; truyền theo y lệnh
Monitor
Tìm dấu tăng kali: T cao nhọn, loạn nhịp
Xét nghiệm
Phối hợp ê-kíp PT, BS gây mê: CK, creatinine, điện giải đồ
Tư thế
Đệm/bề mặt giảm áp; vận động sớm
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
119
BÉO PHÌ: TIÊU CƠ VÂN VÀ RÒ MIỆNG NỐI
RÒ MIỆNG NỐI – NHẬN BIẾT
Bối cảnh
Sau bắc cầu dạ dày Roux-en-Y; khoảng 1-2%
Tử vong 10-20%, chủ yếu do chậm nhận biết
Đặc điểm
Thường không có viêm phúc mạc điển hình
Dấu hiệu
Nhịp nhanh xoang > 120 lần/phút – sớm, hay gặp nhất
Thở nhanh ≥ 30 lần/phút; sốt (có thể muộn)
Lo lắng, cảm giác “thảm họa sắp xảy ra”
Đau bụng lan tỏa; nấc cụt
Tăng nhu cầu dịch TM không rõ lý do
Khó thở/giảm oxy – dễ nhầm thuyên tắc phổi
Không cải thiện/xấu đi dù chăm sóc chuẩn
Diễn tiến
Nhiễm trùng huyết, hoại tử mô mềm, suy đa cơ quan, tử vong
GỌI HỖ TRỢÊ-KÍP PHẪU THUẬT + BS GÂY MÊ
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
119
BÉO PHÌ: TIÊU CƠ VÂN VÀ RÒ MIỆNG NỐI
HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH
Đánh giá thường xuyên, toàn diện – dấu hiệu sớm thường kín đáo
Lập lịch trở mình: giảm tì đè, giúp nở phổi
Doppler cầm tay/siêu âm tại giường (nếu có) hỗ trợ sàng lọc DVT
NB nguy cơ cao: kế hoạch đa chuyên khoa – hô hấp, vết thương, vật lý trị liệu sớm
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
120
BÉO PHÌ: TÂM LÝ – XÃ HỘI VÀ QUY TRÌNH PACU
TÂM LÝ – XÃ HỘI
Dễ tổn thương
Xấu hổ khi thiết bị không vừa/cần nhiều người
Sợ bị phán xét từ trải nghiệm cũ
Ngôn từ
Tránh “to lớn”, “quá khổ”, “nặng”
Thiết bị chuyên dụng
Coi là bình thường, không bàn luận
Câu mẫu: “Chúng tôi dùng thiết bị này cho nhiều người bệnh để di chuyển an toàn, thoải mái hơn”
Tôn trọng
Mời NB tham gia quyết định khi tỉnh
Riêng tư
Che phủ khi đổi tư thế, xem vết thương, vệ sinh
Không bàn cân nặng/sức khỏe nơi chung
Không bình luận cơ thể bằng lời hay nét mặt
BẮT ĐẦU
ĐIỂM THỰC HÀNH
Nâng đầu giường ngay sau mổ
Sẵn CPAP/BiPAP, nhất là OSA đã biết/nghi ngờ
Vòng bít HA cỡ lớn hoặc vòng bít đùi quấn cánh tay
Ít nhất 2 nhân viên, thường ≥ 3 khi di chuyển/trở mình
Vật lý trị liệu sớm; vận động ngay khi an toàn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
120
BÉO PHÌ: TÂM LÝ – XÃ HỘI VÀ QUY TRÌNH PACU
QUY TRÌNH
Bước 2: Đánh giá
Đường thở: thông thoáng, dụng cụ hỗ trợ
Hô hấp: tần số, nỗ lực thở, SpO₂
Tuần hoàn: nhịp tim, HA, tưới máu
Ý thức: AVPU hoặc Glasgow
Bước 3: Đường thở tổn thương/OSA/OHS?
Có → CPAP/BiPAP hoặc oxy khi cần
Không → theo dõi hô hấp thường quy
Bước 5: Theo dõi
DHST mỗi 5-15 phút đến khi ổn định
HA, nhịp tim, nhịp thở, SpO₂, nhiệt độ
EtCO₂ nếu có: OSA/OHS, dùng opioid, giảm thông khí
Bước 6: Phòng biến chứng
SCD chi dưới
Đầu giường ≥ 30°
Đổi tư thế/xoay người mỗi 1-2 giờ
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
121
KHUYẾT TẬT PHÁT TRIỂN
NHẬN BIẾT
Định nghĩa
Tình trạng mạn: ngôn ngữ, học tập, vận động, tự chăm sóc, sống độc lập
Bẩm sinh hoặc mắc phải
Thường gặp
Tự kỷ, bại não, khuyết tật trí tuệ, co giật
Giảm thính/thị lực, khuyết tật học tập, ADHD, rối loạn ngôn ngữ
Tại PACU
Đáp ứng gây mê khó đoán, chậm hồi tỉnh
Căng thẳng tăng khi chuyển tiếp
BẮT ĐẦU
MỨC ĐỘ SUY GIẢM TRÍ TUỆ
Nhẹ (IQ 55-69)
Mức khoảng 10 tuổi; hiểu việc cơ bản, phản ứng chậm
Trung bình (IQ 40-54)
Làm theo lệnh đơn giản; ngôn ngữ hạn chế; mức 2-6 tuổi
Nặng/rất nặng (IQ < 40)
Ngôn ngữ tối thiểu, cần hỗ trợ tự chăm sóc, chỉ phản ứng cảm xúc
GIAO TIẾP
Lời nói
Chậm, rõ, từ đơn giản; tránh thuật ngữ y khoa
Tạm dừng nếu NB bối rối; không thúc giục
Không lời
Cử chỉ, hình ảnh trực quan; giao tiếp mắt
Gọi tên NB thích
Người chăm sóc
Tham gia hỗ trợ, diễn giải
Hỏi trước khả năng giao tiếp, hành vi điển hình
Lưu ý
Tránh cử động đột ngột, thì thầm, thiếu kiên nhẫn
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
121
KHUYẾT TẬT PHÁT TRIỂN
NHẬN THỨC – HÀNH VI
Đặc điểm
Chú ý ngắn; hiểu nghĩa đen; sợ thay đổi
Nhạy cảm giác (ánh sáng, chạm)
Có thể gặp
Kích động/thu mình; hung hăng, tự hại; ảo giác
Hoảng sợ với thủ thuật thường quy (nhất là sang chấn y tế cũ)
CHĂM SÓC PACU
Môi trường
Ánh sáng dịu, yên tĩnh; đồ vật quen thuộc
Chỉ chạm khi cần/dung nạp; trấn an bằng ánh mắt, nét mặt
Theo dõi
DHST, hành vi nền từ người chăm sóc
Dự kiến hồi tỉnh lâu hơn sau an thần
Dấu khó chịu không lời; co giật
Không dung nạp SpO₂/vòng bít: trì hoãn/điều chỉnh, ghi rõ
Đau
Thang khuôn mặt, thang điều chỉnh; người chăm sóc cùng đánh giá
Ưu tiên dấu hành vi hơn lời kể
Im lặng/rút lui vẫn có thể đau → đánh giá lại
BÁOBS GÂY MÊ / NHÓM PHẪU THUẬT
BÁO BS KHI
Kích động không xoa dịu được hoặc tự gây tổn thương tăng
Hoạt động giống co giật
Đau không giảm dù đã can thiệp phù hợp
Thay đổi đột ngột mức tỉnh táo/giao tiếp cơ bản
Từ chối di chuyển, thở sâu, làm theo lệnh không rõ lý do
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
122
NGƯỜI BỆNH ALZHEIMER
NHẬN BIẾT
Bệnh
Thoái hóa thần kinh tiến triển; dạng sa sút trí tuệ phổ biến nhất
Ảnh hưởng hệ cholinergic, serotoninergic, catecholaminergic
Hậu quả
Suy trí nhớ, phán đoán, ngôn ngữ, định hướng; đổi hành vi
Nguy cơ sau mê
Lú lẫn, sợ hãi, chống đối
Mê sảng, hít sặc, chấn thương
Tiên lượng
Tuổi thọ trung bình 8-10 năm từ chẩn đoán
Suy giảm cấp
Nhiễm trùng, thuốc, mất nước, đổi môi trường
BẮT ĐẦU
GIAI ĐOẠN
1-2
Không/rất nhẹ triệu chứng
3
Mất trí nhớ nhẹ, khó diễn đạt
4-5
Lú lẫn trung bình, phán đoán kém, khó sinh hoạt hằng ngày
6
Suy nhận thức nặng, mất định hướng, kích động, ảo tưởng
7
Cuối: bất động, không tự chủ, phụ thuộc hoàn toàn
ĐÁNH GIÁ ĐAU
Thực tế
Đau thường điều trị chưa đủ
Dấu không lời
Nhăn mặt, bồn chồn, rên
Tư thế căng cứng, từ chối cử động
Lưu ý
Không coi “im lặng”, “bình tĩnh” là thoải mái
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
122
NGƯỜI BỆNH ALZHEIMER
THEO DÕI – XỬ TRÍ
Theo dõi
Sảng, kích động; bí tiểu, căng bàng quang
Mất nước (gây lú lẫn)
Kích động
Định hướng lại nhẹ nhàng, thường xuyên
Giảm âm monitor, ánh sáng
Oxy qua ống thông mũi thay mặt nạ
Tránh cố định thể chất nếu có thể: 1 nhân viên trông, âm nhạc, đồ vật xúc giác
Che/bọc dây truyền TM
Trả kính, máy trợ thính sớm; gia đình tham gia sớm
Hít sặc
Hút khi cần; nâng đầu giường
Chỉ ăn uống khi đã xác nhận nuốt an toàn
Giảm đau
Theo dõi đáp ứng chậm; điều chỉnh phù hợp
GIAO TIẾP
Câu ngắn, đơn giản; câu hỏi có/không
Chờ 20-30 giây để NB trả lời
Nói chậm, bình tĩnh, giữ giao tiếp mắt
Kích động: dừng, giảm kích thích, thử lại sau
Giải thích trước khi chạm
Không tranh cãi với hoang tưởng; chuyển hướng nhẹ
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
122
NGƯỜI BỆNH ALZHEIMER
GÂY LÚ LẪN CẤP
Đổi môi trường/thói quen; nhân viên lạ
Đau chưa điều trị
Nhiễm trùng tiết niệu/hô hấp
Thiếu oxy, mất nước
Thuốc: benzodiazepin, kháng cholinergic
BÁOBS – TĂNG MỨC CHĂM SÓC
BÁO BS KHI
Lú lẫn/kích động xấu đi đột ngột
Ảo giác/hoang tưởng mới xuất hiện
Dấu sặc: ho, nghẹn, giọng ướt
Không tự duy trì oxy hóa/tự thở
Liên tục từ chối thuốc/chăm sóc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
123
SUY GIẢM THÍNH LỰC VÀ KHIẾM THỊ
SUY GIẢM THÍNH LỰC
Dịch tễ
15% người lớn Hoa Kỳ; > 50% người trên 75 tuổi
Tại PACU
Tháo máy trợ thính trước mổ → tỉnh dậy mất phương hướng
Hay bị nhầm lú lẫn/không hợp tác → an thần không cần thiết
Trí tuệ
Không tương quan với suy giảm thính lực
Phân loại
Dẫn truyền: tai ngoài/giữa (ráy tai, dịch)
Thần kinh giác quan: tai trong, đường thần kinh
Hỗn hợp; trung ương (não diễn giải âm)
Điếc
Không nghe/hiểu lời dù có khuếch đại
Nghe kém nặng
Cần máy trợ thính/khuếch đại
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
123
SUY GIẢM THÍNH LỰC VÀ KHIẾM THỊ
KHIẾM THỊ
Mù hoàn toàn
Không nhận ánh sáng/hình dạng
Mù pháp lý
Thị lực 20/200 hoặc kém hơn ở mắt tốt hơn, đã chỉnh kính
Giảm một phần
Cần phương pháp thích nghi để đọc, viết
Bán manh
Mất nửa trường nhìn mỗi mắt; thường sau đột quỵ
Thoái hóa điểm vàng
Mất thị lực trung tâm; hàng đầu ở người lớn tuổi
GIAO TIẾP
Lời nói
Giọng bình thường, không nói to
Chạm nhẹ gây chú ý trước khi nói
Thiết bị
Trả kính, dụng cụ, gậy sớm
Lưu ý
Không giả định giới hạn; hỏi NB cần hỗ trợ bao nhiêu
AN TOÀN
Thiết bị
Dựng thanh chắn; chuông gọi trong tầm tay
Giải thích
Nói trước mỗi can thiệp, thủ thuật
Mô tả biện pháp an toàn (vd dây đai chân)
Giám sát
Không bao giờ để NB một mình không giám sát
Không gian
Lối đi thông thoáng; không xếp lại đồ cá nhân
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
124
RỐI LOẠN NGÔN NGỮ
PHÂN LOẠI
Mất ngôn ngữ tiếp nhận
Không hiểu ngôn ngữ (vùng Wernicke)
Mất ngôn ngữ diễn đạt
Không nói/viết đúng nhưng vẫn hiểu (vùng Broca)
Nguyên nhân
Đột quỵ, chấn thương đầu, u não, TBI
Lời nói vận động
Khó nói (dysarthria): cơ nói yếu
Mất vận động nói (apraxia)
Mất âm (aphonia)
Khác
Nói lắp, nói dồn dập, rối loạn phát âm co thắt, câm chọn lọc, nói ngọng
Góp phần
Parkinson, Alzheimer, đột quỵ, u não, TBI
Cắt thanh quản: máy tạo giọng/nói thực quản
BẮT ĐẦU
LƯU Ý
Diễn đạt
Có thể hiểu mọi thứ; gật đầu trả lời có/không
Nhận thức
Không suy ra suy giảm nhận thức vì NB không nói được
Báo đau
Không nói được → chậm báo đau, biến chứng
Luôn có hình ảnh để chỉ, công cụ viết
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
124
RỐI LOẠN NGÔN NGỮ
GIAO TIẾP
Giảm yếu tố gây xao nhãng
Hỏi sớm khó khăn sẵn có và cách NB giao tiếp tốt nhất (viết, cử chỉ, bảng chữ cái)
Nói tự nhiên, tôn trọng; tránh kiểu nói với trẻ con
Đưa NB vào cuộc trò chuyện; không nói thay
Câu ngắn, rõ – nhất là mất ngôn ngữ tiếp nhận
Cho thời gian trả lời; kiên nhẫn, không sửa lời
Khuyến khích nhiều phương thức: cử chỉ, chỉ tay, viết
Âm lượng bình thường trừ khi có giảm thính lực
HÍT SẶC
Theo dõi
Sự trở lại phản xạ nôn, nuốt
BÁOBS – TĂNG MỨC CHĂM SÓC
BÁO BS KHI (GIẢM CẢM GIÁC/NGÔN NGỮ)
Không đánh giá được định hướng, đau, triệu chứng đường thở
Kích động chưa rõ nguyên nhân, không có kênh giao tiếp
Lo ngại sặc, khó chịu ngực, khó thở không xác nhận được bằng lời
Gia đình báo NB “không bình thường” nhưng không giải thích được
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
125
TỔN THƯƠNG TỦY SỐNG VÀ CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO
TỔN THƯƠNG TỦY SỐNG
Hoàn toàn
Liệt + mất cảm giác dưới mức tổn thương
Liệt hai chi: T2-L1; liệt tứ chi: C1-T1
Không hoàn toàn
Còn một số chức năng dưới mức tổn thương
Cảm giác
Giảm/mất → khó đánh giá đau
Chậm nhận loét tì đè, DVT
FIM
18 mục, 6 lĩnh vực; 1 (phụ thuộc) đến 7 (độc lập)
BẮT ĐẦU
MỨC TỔN THƯƠNG
C1-C4
Liệt tứ chi hoàn toàn; mất chức năng hô hấp
C5
Liệt tứ chi; kiểm soát một phần vai/khuỷu
C6-C8
Liệt tứ chi; vận động hạn chế tay
T1-T6
Liệt hai chi; thân mình và phần dưới
T6-T12
Liệt hai chi; phần dưới cơ thể
L1-L3
Liệt hai chi; chân và vùng chậu
L4-S2
Liệt không hoàn toàn; đi được với dụng cụ
BIẾN CHỨNG TẠI PACU
Loạn nhịp, nhịp chậm (nhất là tổn thương cổ)
Rối loạn phản xạ tự chủ (T6 trở lên)
Hạ HA tư thế (T7 trở lên): thận trọng khi cho ngồi
DVT; tổn thương tì đè ở điểm lồi xương
Tăng trương lực: do chạm, lạnh, nằm lâu một tư thế
Bàng quang, ruột thần kinh; đau loạn cảm khó kiểm soát
Suy hô hấp (tổn thương cổ cao)
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
125
TỔN THƯƠNG TỦY SỐNG VÀ CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO
CHĂM SÓC – AN TOÀN
Di chuyển
Hỏi NB muốn được di chuyển thế nào
Không kéo; nâng đỡ có hỗ trợ
Ngôn từ
“Người khuyết tật”, không “người tàn tật”
Latex
Môi trường không latex nếu có chỉ định
Tăng trương lực
Tránh kích thích không cần thiết
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
125
TỔN THƯƠNG TỦY SỐNG VÀ CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO
CHẤN THƯƠNG SỌ NÃO
Dịch tễ
Hàng đầu: tai nạn giao thông; hay gặp người trẻ
Tàn tật vĩnh viễn gần 100% TBI nặng
Che lấp
An thần, đau, thuốc mê tồn dư che dấu xấu đi
Đánh giá thần kinh thường xuyên; biết hành vi nền
Vận động
Co cứng, thất điều, yếu/liệt, run, mất thực dụng
Cảm giác
Giảm cảm nhận bản thể, định hướng không gian, giác quan
Thay đổi ngưỡng đau
Giao tiếp
Mất ngôn ngữ, khó phát âm
Nhận thức
Giảm tư duy, trí nhớ, tập trung
Dễ kích thích, thay đổi tâm trạng
ĐIỀU DƯỠNG TBI
Môi trường
Yên tĩnh; ngôn ngữ đơn giản, cụ thể
Kiên nhẫn, điềm tĩnh với biến động cảm xúc
Hít sặc
Theo dõi phản xạ nuốt, nôn; hút đờm khi cần
Ho/nôn yếu
Nhịn ăn uống; hỏi ê-kíp trước thuốc uống
Tư thế
Mất phản xạ: nằm nghiêng nếu an toàn
Còn phản xạ, không chống chỉ định: nâng đầu giường
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
126
NGƯỜI BỆNH NHƯỢC CƠ
NHẬN BIẾT
Cơ chế
Tự miễn phá hủy thụ thể acetylcholine ở bản vận động
Đặc điểm
Yếu tăng khi hoạt động, đỡ khi nghỉ
Triệu chứng
Vận nhãn: sụp mi, nhìn đôi (~2/3 trường hợp)
Cơ hành: khó nói, nhai, nuốt
Yếu chi, cơ hô hấp; mệt sau hoạt động
Suy hô hấp; trầm cảm, lo âu
BẮT ĐẦU
CƠN NHƯỢC CƠ / CƠN CHOLINERGIC
Cơn nhược cơ
Thiếu acetylcholine
Do PT, bỏ thuốc ức chế miễn dịch, bệnh, stress
Mới giảm/bỏ kháng cholinesterase
Không có triệu chứng muscarinic
Cơn cholinergic
Quá liều kháng cholinesterase/thuốc đảo ngược
Buồn nôn, nôn, tiêu chảy, đau quặn
Tăng tiết nước bọt, co đồng tử
Nhịp chậm
Chung: suy hô hấp, yếu toàn thân, khó tiết đàm, khó nuốt
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
126
NGƯỜI BỆNH NHƯỢC CƠ
THUỐC
Tương tác
Aminoglycosid, fluoroquinolon, chẹn beta, magnesi, thuốc giãn cơ làm yếu thêm
An thần
Tránh an thần quá mức
Opioid, benzodiazepin: liều thấp nhất có hiệu quả
Rocuronium
Rất nhạy: liều nhỏ có thể liệt kéo dài
Neostigmine
Nguy cơ cơn cholinergic nếu quá liều; khó đoán
Sugammadex
Đảo ngược nhanh, tin cậy rocuronium/vecuronium
Ưu tiên khi có sẵn
Thuốc nhược cơ
Không trì hoãn hoặc bỏ liều – có thể gây khủng hoảng
Khác
Giữ thân nhiệt bình thường (sốt làm nặng)
Vô khuẩn – tăng nguy cơ nhiễm trùng
ĐƯỜNG THỞ – HÍT SẶC
Phản xạ
Theo dõi phản xạ nôn, nuốt; sẵn hút
Tư thế
Đầu cao nếu an toàn; nằm nghiêng nếu phản xạ còn giảm
Ăn uống
Tỉnh ≠ sẵn sàng ăn uống
Chờ hồi phục hoàn toàn sức cơ
Theo dõi mệt cơ hành tủy, nhất là giờ đầu
THEO DÕI
Hô hấp
Kiểu thở, nỗ lực thở, SpO₂, âm phổi
Thần kinh cơ
Sức cơ thường xuyên; yếu cấp chi/mặt
Khó nói, đổi chất lượng giọng
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
127
RỐI LOẠN SỬ DỤNG CHẤT: NHẬN DIỆN TẠI PACU
NHẬN BIẾT
SUD
Dùng chất cưỡng bức bất chấp hậu quả
Dung nạp, lệ thuộc thể chất, mất kiểm soát
Tần suất
Năm 2023: 48,5 triệu (16,7%) người Mỹ
Cảnh giác
Nhiều NB không tiết lộ tiền sử
Có thể đang ngộ độc hoặc sắp cai
Bệnh kèm
Tâm thần, nhiễm trùng, suy dinh dưỡng
Nguy cơ tái nghiện sau phơi nhiễm opioid
BẮT ĐẦU
CÁC CHẤT – NGUY CƠ
Opioid
Heroin, fentanyl, oxycodone, hydromorphone, methadone
Ức chế hô hấp, dung nạp chéo, cai, tăng nhu cầu giảm đau
Buprenorphine
Gắn chặt, chủ vận một phần
Giảm hiệu quả morphine, fentanyl
Rượu
Cai, sảng run; chuyển hóa gan thay đổi; tim mạch không ổn định
Benzodiazepine
Diazepam, lorazepam, clonazepam
An thần, suy hô hấp (nhất là với opioid); cai đe dọa tính mạng
Kích thích
Cocain, methamphetamine
THA, loạn nhịp, kích động, đột quỵ, thiếu máu cơ tim
Cần sa
Kích thích đường thở, nhịp nhanh, đổi tâm thần; cai (ít gặp)
An thần-gây ngủ
Barbiturat, zolpidem: an thần sâu, quá liều, cai giống benzodiazepin
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
127
RỐI LOẠN SỬ DỤNG CHẤT: NHẬN DIỆN TẠI PACU
Ý NGHĨA LÂM SÀNG
Dung nạp chéo
Cần liều thuốc mê, giảm đau cao hơn
Không đồng đều: dung nạp heroin ≠ dung nạp fentanyl
Đáp ứng thay đổi
Kích động nghịch lý, an thần quá mức
Giảm đáp ứng với opioid
Suy cơ quan
Gan, thận, phổi, tim → thay đổi chuyển hóa, thải trừ thuốc
Tiêm chích
HIV, viêm gan B/C, viêm nội tâm mạc
Nhiễm trùng da, mô mềm
Cai
Ngừng đột ngột: lúc đầu kín đáo
Có thể nhanh chóng co giật, ảo giác, đau dữ dội, suy sụp tim mạch
Cai nhẹ cũng làm nặng đau, lo âu, huyết động
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
128
HỘI CHỨNG CAI TẠI PACU
CHẤT GÂY CAI
Khởi phát
Ngừng đột ngột, trì hoãn/giảm liều
Đảo ngược tác dụng thuốc trong mổ
Opioid
Ngừng đột ngột/kiểm soát đau không đủ
Rượu
Khởi phát 6-12 giờ
Có thể co giật, sảng run
Cần sa
Nhẹ: cáu gắt, mất ngủ, lo âu, rối loạn tiêu hóa
Cannabinoid tổng hợp: kích động, loạn thần, nôn nặng
BẮT ĐẦU
DẤU HIỆU
Tự chủ
Nhịp nhanh, THA
Vã mồ hôi
Nổi da gà
Thần kinh – hành vi
Run tay
Bồn chồn, cáu gắt, lo âu
Ảo giác (cai rượu nặng, benzodiazepine)
DẤU HIỆU ĐẶC HIỆU
Opioid
Giãn đồng tử, ngáp
Chảy nước mắt, sổ mũi
Đau cơ
Buồn nôn, nôn, tiêu chảy
Benzodiazepine, barbiturat
Co giật
Lú lẫn, sảng
Tăng phản xạ
Dễ nhầm lo âu, đau, tác dụng phụ – cảnh giác 1-4 giờ đầu
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
128
HỘI CHỨNG CAI TẠI PACU
THEO DÕI
DHST
Mỗi 15-30 phút hoặc khi cần
Hô hấp
Cai sớm: thở nhanh bù trừ trước khi SpO₂ giảm
Thần kinh
Ý thức, kích động, tăng hoạt động tâm thần vận động
Ghi nhận
Mọi hành vi; báo kịp thời khi nặng lên
COWS
> 12: cai opioid mức trung bình
CIWA-Ar
Đánh giá cai rượu; định hướng liều benzodiazepine
XỬ TRÍ TRIỆU CHỨNG
Cai opioid
Clonidine giảm triệu chứng tự chủ
Tránh naloxone trừ suy hô hấp đe dọa tính mạng
Cai rượu
Benzodiazepine hàng đầu: lorazepam, diazepam, midazolam
Thiamine trước glucose (bệnh não Wernicke)
Cai benzodiazepine
Giảm liều dần bằng benzodiazepine tác dụng dài (diazepam)
Tránh flumazenil khi đã biết lệ thuộc – co giật
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
128
HỘI CHỨNG CAI TẠI PACU
CAI OPIOIDBÁO NGAY BS GÂY MÊ / NHÓM ĐIỀU TRỊ ĐAU
HỖ TRỢ
Sẵn sàng
Đường truyền TM, oxy, hút, thuốc cấp cứu
Dịch – điện giải
Nhất là khi nôn, tiêu chảy
Cai opioid
Có thể clonidine sớm/chỉnh liều theo y lệnh
NALOXONE Ở NB DUNG NẠP OPIOID
Nguy cơ
0,4 mg TM có thể gây cai nặng: kích động, nhịp nhanh, nôn
Liều
Liều thấp nhất có thể, vd 0,04 mg TM
Đảo ngược ức chế hô hấp, giữ giảm đau
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
129
DUNG NẠP OPIOID
NHẬN BIẾT
Định nghĩa
Tiếp xúc lặp lại → giảm đáp ứng; cần liều cao hơn
Gặp ở
Đau mạn, ung thư, rối loạn sử dụng opioid
Điều trị duy trì (MAT) methadone, buprenorphine
Đánh giá
Không suy mức dung nạp chỉ từ chẩn đoán
Hỏi opioid đang dùng, liều, giờ liều cuối
Methadone
Opioid tác dụng kéo dài; giảm thèm opioid
Buprenorphine
Chủ vận từng phần mạnh (Subutex)
Dưới lưỡi, TM, qua da; + naloxone = Suboxone
BẮT ĐẦU
HÀM Ý PACU
Nhu cầu opioid
Có thể gấp 2-5 lần NB chưa dung nạp
Không phải hành vi tìm thuốc
Dung nạp chéo
Không hoàn toàn khi đổi opioid
Nguy cơ thiếu giảm đau hoặc quá liều
Ức chế hô hấp
Vẫn còn – dung nạp chậm, không hoàn toàn
Nặng hơn khi phối benzodiazepin, rượu
Theo dõi sát; EtCO₂ nếu có
Đau chưa kiểm soát
Phác đồ chuẩn thường thiếu liều
Kích động, THA, nhịp nhanh; hay bị đánh giá thấp
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
129
DUNG NẠP OPIOID
GIẢM ĐAU
Đa phương thức
Acetaminophen (uống/TM); NSAID (ketorolac)
Ketamine liều thấp truyền TM; gabapentinoid
Truyền lidocain hoặc gây tê vùng khi phù hợp
Theo lịch
Tránh y lệnh opioid chỉ khi cần (PRN) đơn thuần
Liều đều đặn; PRN cho cơn bùng phát
Y lệnh không đủ
Báo ngay ê-kíp điều trị đau cấp
PCA TĨNH MẠCH
Ưu điểm
Thực hành chuẩn, dễ dùng
NB tự kiểm soát; giảm lo âu, đối đầu
Nhược điểm
Khó cá thể hóa liều, khoảng khóa
NB có thể bấm vì tâm lý
Nhân viên dễ hiểu sai là tìm thuốc
Thiết bị phải chống can thiệp
Giảm đau không đủ
Hỏi BS gây mê/ê-kíp đau về cài đặt
Có thể bolus cao hơn, khoảng khóa ngắn hơn
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
130
THANG COWS VÀ ĐIỀU TRỊ HỖ TRỢ BẰNG THUỐC
THANG COWS
Mạch nghỉ
0: < 80 · 1: 81-100 · 2: 101-120 · 4: > 120 nhịp/phút
Tiêu hóa
0: không · 1: đau/co thắt dạ dày · 2: buồn nôn/phân lỏng · 3: nôn/tiêu chảy · 5: nhiều đợt tiêu chảy, nôn
Đổ mồ hôi
0: không · 1: tự báo ớn lạnh/đỏ bừng · 2: mặt ẩm · 3: giọt trên trán/mặt · 4: chảy thành dòng
Run
0: không · 1: cảm nhận, không thấy · 2: run nhẹ thấy được · 4: run thô/giật cơ
Bồn chồn
0: ngồi yên · 1: tự báo khó nhưng ngồi được · 3: thường xuyên đổi tư thế/cử động chi · 5: không ngồi yên quá vài giây
Ngáp
0: không · 1: một-hai lần · 2: ba lần trở lên · 4: nhiều lần mỗi phút
Đồng tử
0: bình thường · 1: có thể lớn hơn · 2: giãn vừa · 5: chỉ còn rìa mống mắt
Lo âu, kích thích
0: không · 1: tự báo · 2: rõ ràng · 4: khó hợp tác đánh giá
Đau xương khớp
0: không · 1: âm ỉ nhẹ · 2: lan tỏa · 4: xoa bóp, không ngồi yên
Nổi da gà
0: da mịn · 3: sờ thấy/lông dựng ở cánh tay · 5: rõ rệt
Sổ mũi, nước mắt
0: không · 1: nghẹt mũi/mắt ướt · 2: sổ mũi/chảy nước mắt · 4: liên tục, chảy thành dòng
Diễn giải
> 12: cai opioid mức trung bình
BẮT ĐẦU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
130
THANG COWS VÀ ĐIỀU TRỊ HỖ TRỢ BẰNG THUỐC
ĐIỀU TRỊ HỖ TRỢ BẰNG THUỐC (MAT)
Xác định
Luôn hỏi MAT cho rối loạn sử dụng opioid hay đau mạn
Methadone
Tiếp tục liều duy trì quanh mổ nếu có thể
Nguy cơ QT kéo dài, nhất là với ondansetron
Buprenorphine
Tiếp tục/tạm ngừng tùy cơ sở, loại PT
Điều chỉnh kế hoạch giảm đau
Naltrexone
Uống/tiêm depot: opioid không hiệu quả
Kế hoạch giảm đau không opioid, gây tê vùng
Xác nhận
Liều cuối, dạng bào chế (dưới lưỡi, tiêm giải phóng kéo dài)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
131
RỐI LOẠN SỬ DỤNG RƯỢU VÀ CAI RƯỢU
NHẬN BIẾT
Tần suất
Khoảng một nửa NB phẫu thuật uống rượu không lành mạnh/có AUD
Cơ chế
Tăng thụ thể glutamate, giảm GABA → não quá hưng phấn khi ngừng
Nguy cơ cao
Uống nhiều hằng ngày, mới uống nhiều
Tiền sử cai – cả khi đang ổn tại PACU
Thuốc AUD
Benzodiazepin, naltrexone, disulfiram, acamprosate
Vì sao nguy hiểm
Nhập viện = ngừng rượu đột ngột
PT, gây mê che dấu cai sớm
Không điều trị: co giật, sụp tim mạch, tử vong
Thời điểm
Cai từ 6-12 giờ sau lần uống cuối
Sảng run thường 48-96 giờ
BẮT ĐẦU
CAI RƯỢU SỚM
Run; lo âu/kích động; vã mồ hôi; buồn nôn, nôn
Nhịp nhanh, THA; mất ngủ; ảo giác
Lú nhẹ/giảm chú ý – dễ nhầm hồi tỉnh sau mê
Coi trọng cả triệu chứng nhẹ – có thể tiến triển nhanh
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
131
RỐI LOẠN SỬ DỤNG RƯỢU VÀ CAI RƯỢU
SẢNG RUN (DTs)
Mức độ
Cấp cứu đe dọa tính mạng; tử vong không điều trị 15-20%
Triệu chứng
Lú lẫn toàn thể, mê sảng, mất định hướng
Co giật, sốt; THA nặng hoặc hạ HA
Loạn nhịp; vã mồ hôi nhiều, ảo giác
Lưu ý
Thường xuất hiện sau khi rời PACU
Ghi nhận sớm, bàn giao đầy đủ
ĐÁNH GIÁ NGUY CƠ
Tiền sử
Lượng, tần suất, lần uống cuối
Cai, co giật trước đây
Yếu tố
Tuổi cao, suy dinh dưỡng, rối loạn gan
Đang dùng benzodiazepine/an thần gây ngủ
Suy dinh dưỡng, xơ gan
Triệu chứng bị che lấp → coi trọng dấu nhẹ
ĐIỀU TRỊ
Benzodiazepin
Lorazepam, diazepam, chlordiazepoxide theo điểm CIWA
Ưu tiên liều theo triệu chứng; đánh giá lại thường xuyên
Thiamine
Trước dịch chứa glucose – phòng Wernicke
Thường kèm đa vitamin
Hỗ trợ
Dịch, điện giải: hạ kali, hạ magnesi
Tăng thân nhiệt, mất ổn định tự chủ: có thể cần ICU
Định hướng lại, giảm kích thích
Bàn giao
Điểm CIWA, giờ liều benzodiazepine cuối, dấu cai
Lưu ý
Theo dõi sát 24-72 giờ đầu sau mổ
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
131
RỐI LOẠN SỬ DỤNG RƯỢU VÀ CAI RƯỢU
THANG CIWA-AR
Buồn nôn/nôn
0: không · 1: nhẹ, không nôn · 4: từng đợt, nôn khan · 7: liên tục
Run
0: không · 1: sờ thấy · 4: trung bình, tay dang · 7: nặng cả khi nghỉ
Vã mồ hôi
0: không · 1: lòng bàn tay ẩm · 4: giọt trên trán · 7: ướt đẫm
Lo âu
0: bình tĩnh · 1: nhẹ · 4: trung bình · 7: hoảng loạn cấp
Kích động
0: bình thường · 1: tăng hoạt động · 4: bồn chồn · 7: đi tới lui/đập phá
Dị cảm
0: không · 1: ngứa rất nhẹ · 4: ngứa/tê bì · 7: ảo giác
Thính giác
0: không · 4: nhạy âm thanh · 7: ảo giác
Thị giác
0: không · 1: nhạy rất nhẹ · 4: nhạy ánh sáng · 7: ảo giác
Đau đầu
0: không · 1: rất nhẹ · 4: trung bình · 7: rất nặng
Định hướng
0: tốt · 1: không làm phép tính nối tiếp · 2: lệch thời gian · 4: lệch người/địa điểm
DIỄN GIẢI TỔNG ĐIỂM
10-19
Trung bình – bắt đầu điều trị
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
132
TRÁCH NHIỆM ĐIỀU DƯỠNG VÀ QUY TRÌNH XỬ TRÍ CAI
QUY TRÌNH
Bước 1: Nguy cơ
Tiền sử SUD, rượu, điều trị MAT
Tiền sử cai, co giật, sảng run
Bước 2: Theo dõi
HA, mạch, nhịp thở, SpO₂, nhiệt độ
Run, kích động, mồ hôi, ảo giác, tiêu hóa, giãn đồng tử
Bước 3: Thang điểm
Nghi cai opioid → COWS
Nghi cai rượu → CIWA-Ar
Phân mức độ, hướng dẫn điều trị
BẮT ĐẦU
ĐIỀU TRỊ THEO LOẠI
Cai opioid
Tiếp tục MAT (methadone/buprenorphine) nếu có chỉ định
Clonidine cho triệu chứng tự chủ
Tránh naloxone trừ ngừng thở đe dọa tính mạng
Cai rượu
Benzodiazepine theo CIWA (vd lorazepam)
Thiamine TRƯỚC glucose
Theo dõi sảng run: lú lẫn, ảo giác, co giật
Cai benzodiazepine
Giảm dần bằng thuốc tác dụng dài (diazepam)
Tránh flumazenil nếu nghi lệ thuộc
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
132
TRÁCH NHIỆM ĐIỀU DƯỠNG VÀ QUY TRÌNH XỬ TRÍ CAI
GIAO TIẾP
Tránh
“Nghiện”, “lạm dụng thuốc”
Dùng
“Người bệnh có rối loạn sử dụng opioid”, “đang điều trị methadone”
Mục đích
Tạo lòng tin, NB chia sẻ thông tin
PHỐI HỢP NHÓM
BS gây mê
Nhu cầu giảm đau, an thần
Ê-kíp đau cấp
Kế hoạch giảm đau phức tạp
BS tâm thần
Xử trí cai, hỗ trợ hành vi
Dược sĩ
Thuốc MAT, tương tác, xác minh liều
AN TOÀN
Opioid/an thần
SpO₂ liên tục + oxy bổ sung
EtCO₂
Nếu có: phát hiện giảm thông khí sớm hơn SpO₂
ĐIỂM LƯU Ý
Xác nhận liều MAT trước mổ nếu có thể
Flumazenil có thể gây co giật ở NB lệ thuộc benzodiazepine
Dung nạp opioid không bảo vệ khỏi ức chế hô hấp
Opioid + rượu/benzodiazepine: tăng mạnh nguy cơ ngừng thở
Cannabinoid tổng hợp, chất kích thích: tương tác khó đoán với thuốc mê
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
133
NGUYÊN LÝ THỞ MÁY
KHÁI NIỆM
Máy hỗ trợ hoặc kiểm soát hoàn toàn hô hấp
Qua ống NKQ, mở khí quản; hoặc không xâm lấn qua mặt nạ
Dùng áp lực dương đẩy khí vào phổi (tự thở: áp lực âm)
Không chữa bệnh; giữ oxy, thông khí trong khi điều trị nguyên nhân
BS gây mê/chuyên gia hô hấp cài đặt; ĐD nắm nguyên lý để nhận biết biến chứng
BẮT ĐẦU
4 PHA NHỊP THỞ MÁY
Khởi phát
Theo máy: khoảng cố định (ví dụ mỗi 6 giây = 10 nhịp/phút)
Theo BN: máy nhận nỗ lực hít vào, hỗ trợ
Hít vào
Kiểm soát thể tích: đưa Vt cài đặt
Kiểm soát áp lực: đến áp lực hít vào cài đặt
Cài lưu lượng, thời gian hít vào (Ti)
Cân bằng thể tích đủ và áp lực không quá cao
Chu kỳ
Theo thể tích: đủ Vt cài đặt
Theo thời gian: hết Ti cài đặt
Theo lưu lượng: lưu lượng hít vào dưới ngưỡng
Thở ra
Thụ động, đến khi cân bằng áp lực
PEEP giữ áp lực dương cuối thở ra: chống xẹp phế nang, tăng oxy hóa
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC134
MỤC TIÊU CỦA THỞ MÁY
MỤC TIÊU SINH LÝ
Thông khí
PaCO₂ ~35-45 mmHg, pH 7,35-7,45
Tránh tăng CO₂, toan hô hấp
Oxy hóa
FiO₂ phù hợp: PaO₂ > 60 mmHg, SpO₂ > 90%
Quan trọng khi thiếu máu, suy tim
Tưới máu mô
Cung cấp oxy (DO₂) = oxy hóa đủ + cung lượng tim phù hợp
Thể tích phổi
Áp lực dương mở lại phế nang xẹp
PEEP duy trì dung tích cặn chức năng (FRC)
Công thở
Hỗ trợ cơ hô hấp mệt, drive giảm
Ngăn thở nhanh nông, ứ CO₂
BẮT ĐẦU
MỤC TIÊU LÂM SÀNG
Suy hô hấp cấp
Hỗ trợ khi tự thở không đủ: giảm thông khí, giảm oxy, tăng CO₂
Xẹp phổi
Áp lực hít vào phù hợp + PEEP
Có thể huy động phổi định kỳ nếu nguy cơ cao
Chấn thương áp lực
Hạn chế Vt, áp lực bình nguyên; bảo vệ phổi
An thần, giãn cơ
Cho phép dùng; bảo đảm ổn định hô hấp
Bệnh tim
Giảm nhu cầu oxy cơ hô hấp; giữ tưới máu cơ tim
THEO DÕI
Giảm thông khí: EtCO₂ tăng, lú lẫn, thở nông
Hồi phục chưa đủ: ngừng thở kéo dài, co kéo cơ phụ, ABG bất thường
Suy hô hấp: thở khó, co kéo liên sườn, tím
SpO₂ “bình thường” khi FiO₂ cao chưa chắc đủ: xem FiO₂, nỗ lực thở, xu hướng ABG
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC135
CÁC CHẾ ĐỘ THỞ MÁY CƠ BẢN
SO SÁNH CHẾ ĐỘ
VCV
Kích hoạt: máy/BN; chu kỳ thể tích; kiểm soát thể tích
Lợi: đảm bảo thông khí phút
Nguy cơ: chấn thương áp lực
SIMV
Máy (đồng bộ); chu kỳ thể tích; thể tích + tự thở
Lợi: hỗ trợ cai máy
Nguy cơ: mệt giữa các nhịp
PCV
Máy/BN; chu kỳ thời gian; kiểm soát áp lực
Lợi: giới hạn áp lực đỉnh
Nguy cơ: Vt biến thiên
PRVC
Máy/BN; chu kỳ thời gian; thể tích, áp lực thích ứng
Lợi: Vt mục tiêu, áp lực thấp nhất
Nguy cơ: mất đồng bộ nếu nỗ lực BN thay đổi
PSV
Chỉ BN kích hoạt; chu kỳ lưu lượng; áp lực
Lợi: thoải mái, đồng bộ
Nguy cơ: ngưng thở nếu mất drive
BẮT ĐẦU
CHỌN CHẾ ĐỘ
VCV
BN không ổn định, liệt, an thần sâu; hỗ trợ hoàn toàn
SIMV
Bước giảm từ kiểm soát hoàn toàn; cai máy
PCV
Cần bảo vệ phổi (ARDS, chấn thương)
PSV
Drive hô hấp mạnh; giai đoạn cuối cai máy
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
135
CÁC CHẾ ĐỘ THỞ MÁY CƠ BẢN
THEO DÕI
VCV
Áp lực đỉnh cao: giãn nở giảm hoặc tắc nghẽn
Không đồng bộ: kích động, chống máy
Ít thoải mái nếu BN tỉnh, tự thở
SIMV
Tần số thở, nỗ lực tự thở
Auto-PEEP (thở ra không hết, ứ khí)
Giảm đau đủ để hỗ trợ tự thở
Mệt nếu tự thở yếu, hỗ trợ áp lực không đủ
Mọi chế độ
Kiểm tra cài đặt, báo động, sự đồng bộ BN–máy
LƯU Ý
Mất đồng bộ đột ngột: tìm nguyên nhân đảo ngược được
Chướng dạ dày, đau, giảm oxy máu, co thắt phế quản
Không chỉ tăng an thần
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
136
PEEP VÀ CPAP
PEEP
Bản chất
Thành phần thở máy xâm lấn, không phải chế độ
Luôn đi kèm VCV, PCV, SIMV
Biến chứng
Tụt HA (giảm hồi lưu TM)
Chấn thương áp lực: tràn khí màng phổi
Tăng áp lực nội sọ
Khi chỉnh PEEP
Theo dõi huyết động, SpO₂, nước tiểu
Qua ống NKQ
Hiếm khi chỉ thở PEEP; thường thêm hỗ trợ áp lực
SpO₂ giảm đột ngột
Hoặc ngực mất cân xứng mới: tìm tràn khí màng phổi
BẮT ĐẦU
CPAP
Định nghĩa
Không xâm lấn: mặt nạ kín, gọng mũi; BN tự thở
Áp lực dương liên tục, không nhịp bắt buộc
Chỉ định
Sau rút NKQ: béo phì, OSA, giảm oxy nhẹ
Ngừa đặt lại NKQ, giảm xẹp phổi
Giảm công thở BN buồn ngủ, yếu nhưng tự thở được
Điều dưỡng
Mặt nạ vừa: tránh rò khí, tổn thương da
Theo dõi thoải mái, ý thức, dung nạp
Biến chứng: tụt HA, chấn thương áp lực, chướng dạ dày nếu áp lực cao
Leo thang kịp nếu oxy hóa, thông khí vẫn không đủ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
136
PEEP VÀ CPAP
OXY HÓA VỚI PEEP/CPAP
- PaO₂/SpO₂ thấp: đánh giá ABG và FiO₂
- FiO₂ > 0,6 nhưng đáp ứng kém: thêm/tăng PEEP (bắt đầu 5 cmH₂O)
- Theo dõi huyết động, oxy hóa
- Huyết động không ổn định: giảm PEEP hoặc hồi sức dịch
- PaO₂ > 60 mmHg, FiO₂ < 0,4, HA ổn: giữ cài đặt
- BN tự thở, oxy hóa ổn: chuyển CPAP
- Giảm dần CPAP khi BN dung nạp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
137
CHIẾN LƯỢC BẢO VỆ PHỔI
MỤC TIÊU
Thể tích khí lưu thông
5-8 mL/kg cân nặng lý tưởng (PBW), không theo cân nặng thực
Báo BS nếu Vt > 8 mL/kg PBW
PBW nam
50 + 0,91 × (chiều cao cm − 152,4)
PBW nữ
45,5 + 0,91 × (chiều cao cm − 152,4)
Áp lực bình nguyên
< 30 cmH₂O
Đo khi dừng cuối thì hít vào (VCV)
BN phải thở thụ động, không tự thở lúc đo
PEEP
Thường 5-10 cmH₂O tại PACU
Huy động phế nang nếu thiếu oxy kéo dài
Theo dõi huyết động: giảm hồi lưu, cung lượng tim
FiO₂
Thấp nhất giữ PaO₂ > 60 mmHg / SpO₂ > 92%
Phối hợp giảm FiO₂ < 60% sớm khi cho phép
BẮT ĐẦU
LƯU Ý
Áp lực bình nguyên cao dù Vt thấp: giãn nở giảm, cảnh báo sớm ARDS
PIP tăng đột ngột: nghĩ ống vào phế quản gốc phải; nghe âm thở một bên; rút ống ra 1-2 cm
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
137
CHIẾN LƯỢC BẢO VỆ PHỔI
PHÒNG VIÊM PHỔI THỞ MÁY (VAP)
Răng miệng
Mỗi 4 giờ, dung dịch sát khuẩn (chlorhexidine)
Ghi chép; hút đờm phù hợp
Dịch dưới thanh môn
Ống NKQ có cổng hút; hút gián đoạn/liên tục trên bóng chèn
Kiểm tra hệ thống hút; ghi tần suất, thể tích
Ống NKQ
Ống kháng khuẩn nếu phù hợp; chăm sóc ống đúng cách
Tránh đặt lại NKQ
Đánh giá kỹ sẵn sàng rút ống; dùng bảng kiểm
Dấu mệt: thở nhanh, co kéo cơ phụ, EtCO₂ tăng
Rút ống kịp thời
Rút ngắn thời gian thở máy: hiệu quả nhất
Hỗ trợ thử nghiệm tự thở; báo BS gây mê/ICU
THEO DÕI
Tụt HA do PEEP, nhất là BN giảm thể tích tuần hoàn
FiO₂ > 60% kéo dài: nguy cơ độc tính oxy, cân nhắc giảm sớm
ĐD thường phát hiện đầu tiên BN dung nạp máy kém: cảnh giác, báo sớm
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
138
QUY TRÌNH QUẢN LÝ BN THỞ MÁY TẠI PACU
QUY TRÌNH
- Đánh giá ban đầu
- Xác nhận vị trí ống và cài đặt máy thở (xem #133, #135)
- Bắt đầu theo dõi: SpO₂, EtCO₂, khí máu động mạch
- Đánh giá an thần, đau, sự thoải mái
- Thực hiện chiến lược bảo vệ phổi (xem #137)
- Đánh giá mức sẵn sàng cai máy
- Cai máy nếu ổn định, hoặc chuyển ICU
BẮT ĐẦU
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC139
AN THẦN TRONG PHÒNG MỔ VÀ VAI TRÒ ĐD PACU
BN AN THẦN ĐẾN PACU
Tối thiểu, vừa
Kèm gây tê tại chỗ, thủ thuật chẩn đoán
Sâu
Phản xạ bảo vệ đường thở có thể suy giảm
Tồn dư sau GMTT
Rất phổ biến, thách thức riêng khi hồi tỉnh
Nguy cơ cao
OSA, béo phì bệnh lý, thay đổi ý thức
Tác dụng an thần kéo dài, khó dự đoán
Nguyên tắc
Phổ liên tục ức chế TKTW, không phải kỹ thuật đơn lẻ
Đánh giá tích cực, không quan sát thụ động
BẮT ĐẦU
BỐI CẢNH SỬ DỤNG
An thần đơn độc
Nội soi bàng quang, đục thủy tinh thể, cắt lọc da, nha khoa
Midazolam, fentanyl, propofol
Nhiều thuốc ngắn liên tiếp → an thần tích lũy, suy hô hấp
Ưu tiên theo dõi đường thở ngay khi vào PACU
Bổ trợ gây tê vùng
Gây tê tủy sống, gây tê ngoài màng cứng, phong bế thần kinh ngoại biên
Mức an thần từ nhẹ đến sâu
Đánh giá phản xạ đường thở, nhất là BN cao tuổi, suy yếu
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
139
AN THẦN TRONG PHÒNG MỔ VÀ VAI TRÒ ĐD PACU
BỐI CẢNH SỬ DỤNG (TIẾP)
MAC
Sinh thiết, tạo hình, TMH nhỏ, đặt dụng cụ mạch máu
Dễ chuyển an thần sâu (propofol)
BN như "ngủ" có thể không đáp ứng, tắc đường thở
Tê vùng hết trước khi tỉnh → kích động: phân biệt đau, sảng, thiếu oxy
Tỉnh mê sau GMTT
Propofol, dexmedetomidine giúp tỉnh êm, giảm ho, ổn định huyết động
Đến PACU với ý thức, sinh hiệu, bảo vệ đường thở khác nhau
ĐD PACU PHẢI ĐÁNH GIÁ
Đường thở; độ sâu an thần; mức ý thức
Hô hấp đầy đủ; huyết động
Kích thích: nghĩ thiếu oxy, tăng CO₂, đau trước khi quy cho sảng
Xem lại thuốc an thần, thuốc hỗ trợ, thời gian gây mê để dự đoán hồi phục
Dự đoán biến chứng: cao tuổi, ngưng thở khi ngủ, liều cao hoặc nhiều thuốc an thần
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
140
CÁC MỨC ĐỘ AN THẦN
PHỔ LIÊN TỤC CỦA AN THẦN
Tối thiểu (giảm lo âu)
Đáp ứng bình thường với lời nói
Đường thở, thông khí, tim mạch: không ảnh hưởng
Vừa (an thần có ý thức)
Đáp ứng có mục đích với lời nói/chạm
Không cần can thiệp đường thở; thông khí đủ
Tim mạch thường duy trì
Sâu
Đáp ứng có mục đích với kích thích đau
Có thể cần can thiệp đường thở; thông khí có thể không đủ
Tim mạch thường duy trì
Gây mê toàn thân
Không đáp ứng kích thích
Cần can thiệp đường thở; thông khí thường không đủ
Tim mạch có thể suy giảm
BẮT ĐẦU
TĂNG CƯỜNG CHĂM SÓC KHI
Hỗ trợ đường thở không giữ được thông thoáng, hoặc BN không đáp ứng kích thích
SpO₂ < 90% kéo dài dù đã thở oxy bổ sung
Không hồi phục ý thức sau > 30-45 phút ngừng an thần (lâu hơn với GMTT)
Thiếu sót thần kinh, đau ngực, bất ổn huyết động
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
140
CÁC MỨC ĐỘ AN THẦN
MỤC TIÊU TẠI PACU
Tối thiểu, vừa
Tỉnh về mức nền/trước mổ; đường thở thông
Sâu
Theo dõi sát: tự thở lại, phản xạ đường thở, vận động có mục đích
Tồn dư GMTT
Theo dõi diễn tiến tỉnh
Bảo vệ đường thở đến khi phản xạ nôn/ho trở lại
Đánh giá tâm thần, oxy hóa, đau
THEO DÕI
Liên tục
Đánh giá mức an thần, dự đoán thay đổi trên thang
Capnography
Dùng khi có sẵn để nhận biết sớm giảm thông khí
Kể cả BN có vẻ ổn hoặc đang thở oxy
Đánh giá
Không đánh giá độ sâu chỉ bằng quan sát
Kết hợp kích thích, quan sát, sinh hiệu
YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐỘ SÂU
Tuổi, suy yếu
Suy thận hoặc suy gan (chuyển hóa thuốc)
Thuốc phối hợp: opioid, benzodiazepine, thuốc mê
Thể trạng: béo phì, ngưng thở khi ngủ
Lựa chọn thuốc và liều (propofol so với dexmedetomidine)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
141
THEO DÕI VÀ THANG ĐIỂM AN THẦN
THÔNG SỐ THIẾT YẾU – BÁO ĐỘNG KHI
Đường thở
Ngáy, thở ọc ạch, cử động nghịch thường
→ dấu sớm tắc nghẽn đường thở
Nhịp thở
< 10 hoặc > 25 lần/phút: giảm thông khí, suy hô hấp
EtCO₂
> 45 mmHg hoặc mất dạng sóng
Thở oxy bổ sung có thể che giảm oxy máu
Nhịp tim
Nhanh hoặc chậm: tác dụng thuốc, bất ổn
HA
Hạ HA (HATT < 90) hoặc tăng HA (HATT > 180)
Thuốc mê còn tác dụng, đau, chảy máu
Ý thức
Không đáp ứng, chậm tỉnh: an thần dư, giảm oxy, vấn đề thần kinh
Nhiệt độ
< 36°C hoặc > 38°C
Hạ thân nhiệt làm chậm tỉnh; sốt gợi ý nhiễm khuẩn, phản ứng
Lưu ý
Dấu sớm kín đáo: SpO₂ giảm nhẹ, bồn chồn
Cần đánh giá lâm sàng ngoài chỉ số monitor
BẮT ĐẦU
NHÓM NGUY CƠ CAO – THEO DÕI SÁT
Người cao tuổi
Béo phì hoặc OSA
Đang dùng opioid/benzodiazepine lần đầu
Suy thận, suy gan
Nhiều thuốc, tương tác thuốc
Đang dùng PCA hoặc truyền TM liên tục tại PACU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
141
THEO DÕI VÀ THANG ĐIỂM AN THẦN
THANG MOAA/S HIỆU CHỈNH
5
Đáp ứng dễ dàng khi gọi tên giọng bình thường
4
Đáp ứng chậm khi gọi tên giọng bình thường
3
Chỉ đáp ứng khi gọi to và/hoặc lặp lại
1
Chỉ đáp ứng khi bóp cơ thang đau
0
Không đáp ứng khi bóp cơ thang
THANG RAMSAY
1
Tỉnh, kích động, bồn chồn hoặc cả hai
2
Tỉnh, hợp tác, định hướng, bình tĩnh
3
Tỉnh nhưng chỉ đáp ứng mệnh lệnh
4
Ngủ; đáp ứng nhanh với gõ nhẹ gian mày hoặc tiếng to
5
Ngủ; đáp ứng chậm với gõ nhẹ gian mày hoặc tiếng to
Dùng khi
BN đang an thần, thở máy, nguy cơ tổn thương thần kinh
ĐIỂM ALDRETE HIỆU CHỈNH
Mục đích
Đánh giá sẵn sàng rời giai đoạn 1 tại PACU
Gồm
Hoạt động, hô hấp, tuần hoàn, tỉnh táo, SpO₂
Lưu ý
ĐD được đào tạo chuyển đổi giữa các thang theo tình huống
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
142
CẤP CỨU ĐƯỜNG THỞ LIÊN QUAN AN THẦN
CƠ CHẾ
Ức chế TKTW theo liều
Giảm trương lực hầu họng, thanh quản
Giảm/mất phản xạ nôn, ho
Giảm đáp ứng với CO₂ tăng
Giảm tỉnh táo, khó tự chỉnh tư thế
Thuốc
Benzodiazepine (midazolam)
Opioid (fentanyl, morphine)
Propofol
Dexmedetomidine: ít hơn; liều cao hoặc BN nhạy cảm
BẮT ĐẦU
XẤU ĐI SỚM
Mức an thần tăng dần theo thời gian sau thủ thuật
Nhịp thở giảm hoặc thở nông
Kích thích, lú lẫn không giải thích được
Không giữ được SpO₂ nếu không hỗ trợ
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
142
CẤP CỨU ĐƯỜNG THỞ LIÊN QUAN AN THẦN
THUỐC ĐỐI KHÁNG
Naloxone (opioid)
0,04-0,4 mg TM mỗi 2-3 phút khi cần
Tăng liều cẩn thận
Theo dõi đau cấp, hội chứng cai, tăng HA
Flumazenil (benzodiazepine)
0,2 mg TM mỗi 1 phút, tối đa 1 mg
Thận trọng: rối loạn co giật, dùng benzodiazepine mạn
HẠN CHẾ CỦA ĐỐI KHÁNG
Tác dụng có thể ngắn, nhất là với thuốc an thần tác dụng dài
An thần, ức chế hô hấp có thể tái phát: theo dõi liên tục sau dùng
Không thay thế hỗ trợ đường thở: luôn đảm bảo đường thở trước
Naloxone có thể gây đau cấp hoặc hội chứng cai
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
143
TIÊU CHÍ HỒI TỈNH SAU AN THẦN
MỤC TIÊU
Phản xạ bảo vệ đường thở trở lại
Thông khí tự nhiên đầy đủ
Huyết động ổn định
BN tỉnh, đáp ứng kích thích
Kiểm soát đau, buồn nôn, khó chịu khác
Xác định sẵn sàng chuyển giai đoạn chăm sóc tiếp hoặc ra về
BẮT ĐẦU
TIÊU CHUẨN
Đường thở
Tự duy trì thông thoáng, không cần hỗ trợ
Hô hấp
SpO₂ > 92% khí phòng hoặc mức oxy nền
Nhịp thở trong giới hạn bình thường
Tuần hoàn
HA, nhịp tim trong 20% so với nền
Không loạn nhịp mới
Thần kinh
Tỉnh khi gọi tên hoặc chạm nhẹ
Định hướng hoặc về tâm thần nền; làm lệnh đơn giản
Vận động
Tự nâng đầu hoặc cử động mọi chi theo lệnh (hoặc mức nền)
Đau, buồn nôn
Kiểm soát đủ hoặc chấp nhận được với thuốc
NÂNG ĐẦU 5 GIÂY
Không làm được
Gợi ý còn an thần dư hoặc phong bế thần kinh cơ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
143
TIÊU CHÍ HỒI TỈNH SAU AN THẦN
THANG ĐIỂM HỖ TRỢ
Dùng
Aldrete hiệu chỉnh, PADSS (xem chương Xuất viện khỏi PACU)
Lưu ý
Hỗ trợ, không thay đánh giá lâm sàng
Đạt điểm vẫn cần theo dõi nếu hô hấp/thần kinh ở mức ranh giới
CHẬM HỒI TỈNH – NGHĨ ĐẾN
An thần kéo dài do suy thận/gan
Hạ thân nhiệt
Quá liều hoặc tăng nhạy cảm thuốc
Giảm oxy máu hoặc tăng CO₂ máu
Biến cố thần kinh (đột quỵ, co giật)
LƯU Ý
Tỉnh chậm hơn: cao tuổi, BMI cao, thuốc tác dụng dài
An thần/GMTT kéo dài, mức an thần sâu làm chậm tỉnh
BN có tổn thương thần kinh sẵn: mục tiêu là "về mức nền"
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
144
AN TOÀN KHI HỒI PHỤC SAU AN THẦN
BIỆN PHÁP THIẾT YẾU
Đánh giá, ghi mức an thần khi BN đến và theo khoảng thời gian
Không bao giờ để BN đang an thần không người giám sát
Sẵn sàng hút, oxy, dụng cụ hỗ trợ đường thở
Nắm rõ thuốc an thần đã dùng và liều thuốc đối kháng
Dùng công cụ bàn giao có cấu trúc khi nhận/chuyển BN
Phòng ngừa té ngã cho mọi BN đang an thần
Ghi rõ can thiệp đường thở, thuốc đối kháng, đáp ứng của BN
BẮT ĐẦU
MÔI TRƯỜNG
Khu hồi tỉnh yên tĩnh, đủ sáng, dễ quan sát
Chuông báo khẩn và gọi ĐD hoạt động
Phanh xe đẩy, nâng thành giường
Cố định an toàn dây truyền TM và monitor
ĐIỂM THỰC HÀNH
Thuốc đối kháng không thay thế quản lý đường thở
Capnography cho BN nguy cơ cao, an thần sâu
BN như đang ngủ vẫn có thể đáp ứng: phải đánh giá, không chủ quan
Hạ thân nhiệt làm chậm thải trừ thuốc: theo dõi nhiệt độ
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC145
TIÊU CHÍ XUẤT VIỆN KHỎI PACU
TIÊU CHUẨN ASA
Trách nhiệm
BS (người hành nghề độc lập) chịu trách nhiệm xuất PACU
Dùng tiêu chí đã được khoa gây mê phê duyệt
ĐD PACU
Xác định đủ điều kiện theo tiêu chí cơ sở
Khi BS vắng mặt
Thời gian lưu
Không bắt buộc thời gian tối thiểu
Theo tiêu chí xuất của cơ sở
Đặc biệt
Theo dõi đến khi hết nguy cơ ức chế hô hấp, tim mạch
Đã dùng naloxon, flumazenil, sugammadex: theo dõi lâu hơn
BẮT ĐẦU
ĐÁNH GIÁ
Hô hấp
Tự duy trì đường thở; thở sâu, ho hiệu quả
SpO₂ > 90% có/không oxy
OSA: theo dõi sát, kéo dài
Tim mạch
HA trong ± 20 mmHg hoặc ± 20% trước mổ
Nhịp tim ổn định, đều; ECG nền nếu có
Thân nhiệt
Nhiệt độ lõi ≥ 36°C
Không run đáng kể, không hạ thân nhiệt
Thần kinh
Tỉnh, định hướng người, nơi, thời gian
Phản xạ bảo vệ đủ (nôn, ho)
Trả lời được, gọi được hỗ trợ
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
145
TIÊU CHÍ XUẤT VIỆN KHỎI PACU
ĐÁNH GIÁ (TIẾP)
Đau
Đau nhẹ kiểm soát bằng thuốc uống
Đau vừa-nặng: kiểm soát, đánh giá an thần liên tục
Buồn nôn/nôn
Kiểm soát hoặc tối thiểu
Tự nằm được tư thế thoải mái
Vận động, cảm giác
Cử động chi theo yêu cầu
Cảm giác trở lại sau gây tê vùng
HA tư thế đứng giảm < 10%
Da
Không tổn thương, tì đè, đỏ da đáng kể
Vết mổ
Băng sạch, khô, nguyên vẹn
Dẫn lưu tối thiểu hoặc kiểm soát
Thuốc
Đã nhận y lệnh; ghi chép đủ
Tâm lý
Ổn định cảm xúc, bình tĩnh
THANG ĐIỂM
Giai đoạn 1
Aldrete sửa đổi (xem Thang điểm Aldrete sửa đổi, #146)
Giai đoạn 2
PADSS (xem Thang điểm PADSS, #147)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
146
THANG ĐIỂM ALDRETE SỬA ĐỔI
TIÊU CHUẨN
Cấu trúc
5 tiêu chí, mỗi tiêu chí 0-2
Tối đa 10 điểm
Đạt
≥ 9 điểm: chuyển giai đoạn 2 hoặc xuất PACU
Một số cơ sở yêu cầu 10/10 (không oxy bổ sung)
BẮT ĐẦU
CHẤM ĐIỂM
Vận động
2: cử động tự ý tất cả chi/theo lệnh
1: cử động 2 chi
0: không cử động
Hô hấp
2: thở sâu, ho hiệu quả
1: khó thở hoặc thở nông
0: ngưng thở/cần thở máy
Tuần hoàn
2: HA ±20% trước gây mê
1: HA ±20-49%
0: HA ±50%
Ý thức
2: tỉnh hoàn toàn
1: dễ đánh thức khi gọi
0: không đáp ứng
SpO₂
2: ≥ 92% khí phòng
1: cần O₂ để duy trì ≥ 92%
0: < 92% dù có O₂
QUY TRÌNH
Thời điểm
Khi đến PACU, mỗi 15 phút
Sau can thiệp (oxy, giảm đau)
Ghi
Điểm từng thành phần + tổng điểm
Xu hướng
Điểm tăng dần khi thuốc mê hết
Điểm giảm: nghĩ biến chứng (chảy máu, giảm thông khí)
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
146
THANG ĐIỂM ALDRETE SỬA ĐỔI
KHI CÓ GÂY TÊ VÙNG
Vấn đề
Phong bế trục/ngoại biên gây yếu, mất cảm giác
Cần phân biệt với tổn thương thần kinh thật
Chấm vận động
Có thể 2 điểm nếu bất động là dự kiến
Chỉ trong vùng phong bế; NB còn lại ổn định
Nguy cơ
Gán nhầm → xét nghiệm thừa, trì hoãn xuất
Bỏ sót thiếu hụt mới bị phong bế che lấp
Lưu ý
Đối chiếu với loại, phạm vi, thời điểm phong bế
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
147
THANG ĐIỂM PADSS
TIÊU CHUẨN
Dùng khi
Hồi tỉnh giai đoạn 2
Cơ sở kết hợp PACU với giai đoạn 2
Đạt
≥ 9 điểm ở 2 lần đo liên tiếp
→ đủ điều kiện về nhà
BẮT ĐẦU
CHẤM ĐIỂM
Sinh hiệu
2: HA, mạch trong 20% trước mổ
1: trong 20-40%
0: > 40%
Vận động
2: đi vững, không chóng mặt, như trước mổ
1: cần hỗ trợ
0: không đi được
Buồn nôn, nôn
2: ít/không, thuốc uống được
1: vừa, cần thuốc tiêm
0: nặng, kéo dài dù điều trị
Đau (NRS)
2: ít/không đau (0-3)
1: vừa (4-6)
0: nặng (7-10)
Chảy máu
2: ít, không cần thay băng
1: vừa, thay băng đến 2 lần
0: nặng, thay băng > 3 lần
THỰC HÀNH
Cá thể hóa
Điều chỉnh theo từng NB
Tư duy lâm sàng ngoài thang điểm
Nhu cầu kéo dài
Opioid, thuốc đối kháng, đảo ngược giãn cơ
Truyền máu, xét nghiệm bổ sung
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC148
ĐÁNH GIÁ CẤP CỨU THEO ABCDE
NGUYÊN TẮC
Biến chứng PACU thường bất ngờ, diễn biến nhanh
ĐD thường nhận biết xấu đi đầu tiên
Khởi động quy trình cấp cứu ngay, đồng thời báo BS
ABCDE: khung đánh giá có hệ thống, ưu tiên rõ
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ / NHÓM TRỰC CODE
☰ MỤC LỤC149
ĐÁP ỨNG CODE BLUE
CHẨN ĐOÁN
Code Blue: ngừng tim hoặc ngừng thở
Cần hồi sức nhóm ngay lập tức
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBÁO ĐỘNG CODE BLUE
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
149
ĐÁP ỨNG CODE BLUE
ĐIỀU TRỊ
Đường thở
Chưa NKQ: BVM + oxy 100%; mặt nạ kín, ngực nâng rõ
Đã đào tạo: canuyn miệng-hầu/mũi-hầu
Đặt NKQ nếu cần và khả thi; ĐD chuẩn bị dụng cụ, hỗ trợ BS
ĐD duy trì bóp BVM đến khi cố định ống
Thổi ngạt
Chưa có đường thở nâng cao: 30 ép : 2 thổi
Mỗi nhịp thổi ~1 giây, thấy ngực nâng
Có NKQ: 1 nhịp mỗi 6 giây (~10 lần/phút), ép liên tục
Xác nhận ống: EtCO₂, ngực nâng, nghe phổi hai bên
Thuốc ACLS
Lập đường TM hoặc trong xương ngay
Epinephrine 1 mg TM mỗi 3-5 phút (mọi nhịp ngừng tim)
Amiodarone 300 mg TM cho rung thất/nhanh thất kháng trị, sau đó 150 mg
Atropine, magnesium sulfate, natri bicarbonate: khi cần, tình huống cụ thể
PHỐI HỢP NHÓM
Phân vai
Ép tim, đường thở, thuốc, máy sốc, ghi chép
Ít người: một ĐD tạm luân phiên nhiều vai
Vòng kín
“Tôi tiêm 1 mg epinephrine” – “Đã tiêm 1 mg”
Trưởng nhóm
BS gây mê/ĐD cao cấp chỉ đạo, theo dõi nhịp
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
Tiếp tục
trang sau
149
ĐÁP ỨNG CODE BLUE
XE CẤP CỨU
Sẵn sàng
Máy khử rung + xe cấp cứu luôn có tại PACU
Ngăn kéo dán nhãn, sắp xếp hợp lý
Thuốc
Epinephrine, atropine, diphenhydramine
Amiodarone, naloxone, natri bicarbonate…
Oxy
Mặt nạ oxy, canuyn mũi, bóng Ambu
Đường thở
Đèn soi thanh quản, ống NKQ
Canuyn miệng-hầu/mũi-hầu, ống hút
Truyền – tiêm
Bơm kim tiêm, dịch truyền, kim luồn, dây truyền
Khác
Găng, gạc cồn, băng dính, băng gạc
KIỂM TRA
Kiểm tra, bảo dưỡng định kỳ: đủ, chạy tốt, thuốc còn hạn
ĐD thuộc vị trí thuốc và dụng cụ đường thở trong xe
Chậm trễ trong khủng hoảng có thể gây tử vong
Diễn tập mô phỏng định kỳ
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
150
CHÁY VÀ SỰ CỐ MÔI TRƯỜNG
NHẬN BIẾT
Khói, mùi khét, lửa; rò oxy; mất điện
Tam giác cháy: oxy + nguồn nhiệt + chất cháy
Oxy: mặt nạ, HFNO, ống thông mũi
Nhiệt: dao điện, cáp quang, laser, thiết bị làm ấm
Chất cháy: cồn (chlorhexidine), khăn, gạc, giấy, tóc
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢKÍCH HOẠT BÁO CHÁY
BÌNH CHỮA CHÁY
Ai dùng
Chỉ nhân viên đã được đào tạo, khi an toàn
PASS
Kéo chốt – Nhắm gốc lửa – Bóp – Quét
Bình CO₂
An toàn cho cháy điện (máy sốc, monitor)
Bột ABC
Đa năng: chất rắn, lỏng, điện
Bình nước
Không dùng cho cháy điện, chất lỏng dễ cháy
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
150
CHÁY VÀ SỰ CỐ MÔI TRƯỜNG
BÃO, LỐC, MẤT ĐIỆN
Dự trữ di động
Bình oxy, xe trượt sơ tán, xe lăn
Đèn khẩn cấp, nguồn sáng di động, monitor pin
Bộ thuốc dán nhãn sẵn: hồi sức, an thần, vận mạch
Phòng tủ thuốc tự động/hệ thống điện tử hỏng
Rào cản
Thang máy ngừng; BN đang hồi tỉnh
Hạn chế riêng theo phẫu thuật
SƠ TÁN
Phân loại
Ưu tiên theo mức nặng, khả năng vận động
Tự đi được / nằm, cần hỗ trợ nhẹ / cần hỗ trợ hô hấp, hồi sức
Lưu ý BN còn trong phòng mổ, dễ mất ổn định
Mang theo
Oxy di động, monitor, hồ sơ, thuốc
Khói, chất độc
Đóng thông gió khi cần
Khăn ướt/bộ lọc che hệ thống đường thở
Oxy bổ sung ở khu an toàn, sạch
PHỐI HỢP NHÓM
Phối hợp ngoài
Thông liên lạc với cứu hỏa, EMS, đội thảm họa
Kích hoạt ICS toàn cơ sở nếu cần
Chuẩn bị
Cập nhật kế hoạch; dán nhãn nơi trú bão
Hướng dẫn nhân viên mới ngay khi nhận việc
Diễn tập liên chuyên khoa: cháy khi thở oxy, mất điện, sơ tán ít người
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
151
CO THẮT THANH QUẢN
CHẨN ĐOÁN
Một phần
Thở rít
Âm hít vào cao
Hoàn toàn
Ngực im lặng, co kéo
Gắng thở, không có khí vào
Giảm oxy, tím, nhịp nhanh
Hay gặp ngay sau rút NKQ: trẻ em, TMH, mổ đường thở
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢGỌI HỖ TRỢ NGAY
KÉO DÀI > 30 GIÂY
Lidocaine
1,5 mg/kg TM (dung dịch 1%)
Làm cùn phản xạ thanh quản
Không hiệu quả
Succinylcholine 0,1-2 mg/kg TM
Atropine
20 mcg/kg TM: trẻ em, nhịp chậm do succinylcholine
SAU KHI HẾT
Dây thanh giãn: tiếp thông khí mặt nạ – bóng, oxy 100%
Chuẩn bị NKQ nếu không khôi phục nhanh đường thở/oxy
CĐ PHÂN BIỆT
- Co thắt phế quản: khò khè thì thở ra (#152)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC152
CO THẮT PHẾ QUẢN
CHẨN ĐOÁN
Tự thở
Khò khè thì thở ra (có thể mất khi nặng)
Thở ra kéo dài
Co kéo cơ hô hấp phụ
Tăng công thở, khó thở rõ
Thở máy
Áp lực đỉnh hít vào tăng
Thể tích khí lưu thông giảm
Muộn: giảm SpO₂, tăng CO₂
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBÁC SĨ GÂY MÊ
ĐIỀU TRỊ
Đầu tay
Chủ vận beta-2: salbutamol khí dung
MDI + buồng đệm hoặc máy khí dung
Đánh giá lại sau 5-10 phút: khí vào, khò khè, SpO₂
Không cải thiện
Thêm ipratropium khí dung
Nặng/kháng trị: cân nhắc aminophylline theo phác đồ
Thông khí
Nhẹ nhàng; tránh áp lực đỉnh cao (chấn thương áp lực)
Cho thở ra kéo dài
Khí máu ĐM nếu có/chỉ định
Nghi phản vệ
Điều trị phản vệ (xem Phản vệ, #159)
CĐ PHÂN BIỆT
- Co thắt thanh quản (#151)
- Phản vệ (#159)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC153
ĐẶT NỘI KHÍ QUẢN TRÌNH TỰ NHANH (RSI)
CHỈ ĐỊNH TẠI PACU
BN có nguy cơ hít sặc cần đường thở cấp
Tổn thương đường thở; suy hô hấp
Giảm tỉnh táo, mất phản xạ đường thở
BẮT ĐẦU
TRÌNH TỰ (BS GÂY MÊ)
Tiền điều trị
Tùy chọn: lidocain, fentanyl
Khởi mê
Thuốc an thần rồi giãn cơ (đúng thứ tự)
Chờ phong bế thần kinh cơ hoàn toàn
Đặt ống
Xác nhận: EtCO₂, nghe phổi, ngực nở đều
Sau đặt
Cố định; ghi cỡ, độ sâu ống
Cài máy thở; đánh giá lại
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
153
ĐẶT NỘI KHÍ QUẢN TRÌNH TỰ NHANH (RSI)
LƯU Ý
ĐD không tự ý tiêm thuốc khởi mê, giãn cơ
Trừ khi có y lệnh thường quy rõ và BS gây mê có mặt
ĐD: chuẩn bị thuốc, dụng cụ, theo dõi
Duy trì cung cấp oxy đến khi đặt ống xong
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
154
PHONG BẾ THẦN KINH CƠ TỒN DƯ
CHẨN ĐOÁN
Nắm tay yếu, không nhấc được đầu
Thở nông, không đều; giữ CO₂
Ngưng thở dù thở máy hỗ trợ áp lực
Giảm thông khí dù SpO₂ ban đầu bình thường
Không mở hết mắt, không làm theo lệnh
Kích động, hoảng sợ
TOF: đáp ứng giảm dần hoặc mất
BẮT ĐẦU
TEST TẠI GIƯỜNG
Nhanh
Thè lưỡi; giữ đầu nhấc lên
Hít thở sâu năm lần
TOF
TK mặt (cơ quanh mắt)
TK trụ (ngón cái)
TK chày sau (gấp ngón chân)
GỌI HỖ TRỢBÁC SĨ GÂY MÊ
THEO DÕI
Sau hóa giải
Cử động tự nhiên, nỗ lực thở đủ
Yếu cơ tái phát
Ghi chép
Dấu hiệu, can thiệp, đáp ứng
Báo cáo như sự cố nghiêm trọng
LƯU Ý
Không chỉ dựa vào SpO₂
Có thể xảy ra cả sau khi đã hóa giải
Nguy cơ: thở yếu, xẹp đường thở trên, hít sặc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC155
TÊ TỦY SỐNG CAO
CHẨN ĐOÁN
Thuốc tê lan trên ~T4 (tủy sống/ngoài màng cứng)
Tụt HA nặng đột ngột + nhịp chậm
Chi ấm do giãn mạch
Khó thở, mất hô hấp tự nhiên hiệu quả
Mất vận động, cảm giác chi trên
Thay đổi tri giác, không đáp ứng
Buồn nôn, nôn (cắt giao cảm cao)
Sớm: lo âu, bồn chồn, tê tay
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ + ĐỘI PHẢN ỨNG NHANH
KHÁC
Theo dõi
Sinh hiệu, SpO₂, EtCO₂, tri giác đến hồi phục hoàn toàn
Ghi chép
Giờ, can thiệp, thuốc, đáp ứng
Biến cố cảnh báo: báo cáo chính thức
LƯU Ý
Không chờ tụt HA nặng, ngừng thở mới tăng mức chăm sóc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC156
TĂNG THÂN NHIỆT ÁC TÍNH (MH)
CHẨN ĐOÁN
EtCO₂ tăng liên tục – dấu hiệu sớm, nhạy
Cứng cơ, nhất là cứng hàm
Nhịp nhanh, loạn nhịp, toan, tiêu cơ vân
Nước tiểu sẫm (myoglobin)
Sốt cao: dấu hiệu muộn
Thường trong 1 giờ; vài phút đến 24 giờ
Tác nhân: thuốc mê bốc hơi, succinylcholine
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢXE CẤP CỨU MH + BS GÂY MÊ/NHÓM MỔ
ĐIỀU TRỊ
Toan
Natri bicarbonate 1-2 mEq/kg TM nếu pH < 7,2
Tăng kali
Insulin thường 10 đơn vị TM + 50 mL glucose 50%
Trẻ em: insulin 0,1 đơn vị/kg + glucose 50% 1 mL/kg
Calcium gluconate 10-50 mg/kg nếu ECG thay đổi
Đường huyết mỗi giờ
Loạn nhịp
Thường đáp ứng khi chỉnh toan, kali
Tránh lidocaine, chẹn kênh canxi sau dantrolene
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
156
TĂNG THÂN NHIỆT ÁC TÍNH (MH)
THEO DÕI
Liên tục
ECG; nhiệt trung tâm (thực quản, trực tràng, bàng quang)
EtCO₂ giảm dần khi điều trị
Nước tiểu > 1 mL/kg/giờ qua sonde; màu, que thử
Xét nghiệm
Điện giải, CK, myoglobin, khí máu, đông máu, lactate
CK mỗi 6-8 giờ đến khi giảm
Cân nhắc khí máu ĐM mỗi giờ giai đoạn sớm
SAU CẤP
Dantrolene
1 mg/kg TM mỗi 4-6 giờ trong 24-48 giờ
Theo dõi
Tái phát tới 25%; suy thận do myoglobin
Chuyển ICU
Hồ sơ
Ghi nguy cơ MH; tư vấn gia đình
Chuyển đánh giá: xét nghiệm gen RYR1/CACNA1S hoặc co cơ
KIỂM TRA MỖI CA
Vị trí xe MH, hạn dùng dantrolene
Nắm cách pha chế dantrolene đang dự trữ
Diễn tập phân vai; sẵn số điện thoại khẩn cấp
CĐ PHÂN BIỆT
- Nhiễm trùng huyết (#158)
- Cơn bão giáp
- An thần kinh ác tính / serotonin
- Sốc nhiệt
- U tế bào ưa crôm
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
157
CHẢY MÁU VÀ SỐC GIẢM THỂ TÍCH
CHẨN ĐOÁN
Tụt HA, hiệu số HA hẹp; mạch nhanh
Da nhợt, lạnh, ẩm
Nước tiểu < 0,5 mL/kg/giờ
Kích thích, bứt rứt, giảm tỉnh táo
Băng thấm máu, dẫn lưu tăng, bụng chướng
Sớm: nhịp nhanh, lo âu có thể là dấu đầu tiên
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢKÍCH HOẠT ĐỘI CẤP CỨU
ĐIỀU TRỊ
Máu
Yêu cầu chế phẩm máu; MTP nếu cần
Đối chiếu người bệnh – chế phẩm – phiếu
Làm ấm máu/dịch; sẵn máy truyền nhanh
Theo dõi
Sonde tiểu đo nước tiểu theo giờ/phút
Cân nhắc HA động mạch xâm lấn, khí máu
Đánh giá lại mỗi 5-10 phút
VẪN KHÔNG ỔN ĐỊNH
Chuyển
ICU + MTP nếu còn chảy máu
Ủ ấm
Nguy cơ rối loạn đông máu
Vận mạch
Nếu tụt HA kéo dài dù đã bù đủ
KHÁC
Huyết động xấu mà không thấy máu → nghi chảy máu trong
Ghi thời gian thực: dịch, máu, mất qua dẫn lưu, gạc, bình hút
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC158
NHIỄM TRÙNG HUYẾT
CHẨN ĐOÁN
Lâm sàng
Sốt > 38,3°C hoặc < 36°C
Mạch > 90 lần/phút
HATT < 90 hoặc HATB < 65 mmHg
Thở nhanh; lú lẫn, kích thích
Rét run; giảm nước tiểu
Xét nghiệm
Bạch cầu > 12000 hoặc < 4000
Lactate > 2 mmol/L
CRP, procalcitonin tăng
BẮT ĐẦU
CẤY & XÉT NGHIỆM
Cấy thêm
Nước tiểu, vết mổ
Đờm nếu có triệu chứng hô hấp
Xét nghiệm
CTM có công thức bạch cầu, lactate
Chức năng gan thận, đông máu
Khí máu ĐM/TM, đường huyết
NÂNG MỨC XỬ TRÍ
Khi
HATB < 65 mmHg sau bolus dịch
Lactate vẫn > 2 mmol/L
Vô niệu, lú lẫn, giảm oxy
Làm
Cân nhắc vận mạch (vd norepinephrine)
Chuẩn bị chuyển ICU
NGUY CƠ CAO
Ổ nhiễm trùng đã biết, mổ tại ổ
Phẫu thuật bụng, đường nội mạch
Vết thương hở, thiết bị giả
Suy giảm miễn dịch, bệnh mạn tính
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC159
PHẢN VỆ
CHẨN ĐOÁN
Đường thở – hô hấp
Thở rít, khàn tiếng, sưng lưỡi
Khó nói, khò khè, thở nhanh
Tím; SpO₂ < 92%
Tuần hoàn – da – TK
Tụt HA, nhịp nhanh, trụy mạch
Mày đay, đỏ bừng, phù mạch
Lú lẫn, giảm tỉnh táo
Không dấu da: tới 20% ca nặng
Tác nhân: giãn cơ, kháng sinh, latex, NSAID, máu, cản quang, chlorhexidine
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢKÍCH HOẠT ĐÁP ỨNG KHẨN CẤP
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
159
PHẢN VỆ
ĐIỀU TRỊ
Dịch
Còn triệu chứng sau epinephrine TB đầu: tinh thể 1-2 L NaCl 0,9% nhanh
Trẻ em: 20 mL/kg
Epinephrine TM
Có đường TM + trụy mạch: bolus 10-50 mcg (1:10000) theo chỉ định BS gây mê
ĐD vẫn tiêm epinephrine TB trừ khi có chỉ định khác
Nặng/kháng trị: truyền 1-4 mcg/phút, chỉnh theo đáp ứng
Ưu tiên TM trung tâm; không có thì TM ngoại biên lớn
Co thắt phế quản
Salbutamol khí dung 2,5 mg khi cần
Thuốc hỗ trợ
Diphenhydramine 25-50 mg TM
Famotidine 20 mg TM
Hydrocortisone 100-200 mg hoặc methylprednisolone 125 mg TM
Không thay thế epinephrine
THEO DÕI
Đánh giá lại lưỡi, môi, thở rít mỗi vài phút
Theo dõi 4-6 giờ (nhẹ) hoặc 24 giờ (nặng, hai pha)
Phản ứng hai pha có thể trong 72 giờ
Ghi tác nhân, giờ, liều, đáp ứng (giá trị pháp lý)
Chuyển ICU nếu chỉ định; khám dị ứng sau
CĐ PHÂN BIỆT
- Co thắt phế quản (#152)
- Thuyên tắc phổi (#160)
- Luôn nghĩ phản vệ khi trụy mạch đột ngột
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
160
THUYÊN TẮC PHỔI
CHẨN ĐOÁN
Khó thở đột ngột
Mạch > 100 lần/phút không rõ nguyên nhân
Giảm oxy dù đã thở oxy
Đau ngực kiểu màng phổi, ho ra máu
Lo âu, cảm giác “cận kề cái chết”
Tụt HA, ngất
Có thể âm thầm, tiến triển chậm
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢ“KHÓ THỞ, GIẢM OXY, NHỊP NHANH, NGHI PE”
ĐIỀU TRỊ
Chẩn đoán
Siêu âm tại giường (nếu có, đã đào tạo): giãn thất phải, huyết khối TM đùi/khoeo
Khí máu, troponin, D-dimer, BNP
CTPA nếu ổn định
Chống đông
Dự kiến heparin TM hoặc HTLPTT
Xác nhận không chống chỉ định: chảy máu gần đây, tiểu cầu thấp
Lấy nền: PT/INR, aPTT, CTM, tiểu cầu
Báo nguy cơ chảy máu cho nhóm
ĐD không tự ý bắt đầu chống đông
Theo dõi
Sinh hiệu dày; EtCO₂ nếu có
Sẵn sàng ACLS (xem Code Blue, #149)
Ghi giờ khởi phát, can thiệp, đáp ứng
CĐ PHÂN BIỆT
- Nhồi máu cơ tim (#162)
- Phản vệ (#159)
- An thần tồn dư
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC161
ĐỘNG KINH
CHẨN ĐOÁN
Toàn thể
Giật nhịp nhàng, cứng cơ, mất ý thức, ngưng thở
Cục bộ
Nhìn chằm chằm; giật một chi/nửa mặt; đổi ý thức
Giật cơ
Giật đột ngột ở chi, thân
Sau cơn
Lú lẫn, mất định hướng, đau đầu, buồn ngủ
Lú lẫn mới, không đáp ứng, “nhìn vô hồn”: đừng bỏ qua
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢĐỘI PHẢN ỨNG NHANH
4. THUỐC (THEO Y LỆNH BS)
Benzodiazepine
Lorazepam 1-2 mg TM
Midazolam 1-2 mg TM/TB
Diazepam 5-10 mg TM
Tiếp theo
Levetiracetam TM liều nạp
Phenytoin/fosphenytoin duy trì
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
161
ĐỘNG KINH
5. BÁO BS, ĐÁNH GIÁ
Xét nghiệm khẩn
Glucose, điện giải, khí máu, CTM, nồng độ thuốc
Hình ảnh
CT đầu và/hoặc EEG nếu mới, không rõ nguyên nhân
SAU CƠN
Theo dõi đường thở, sinh hiệu; lú lẫn, kích thích
Lú lẫn, buồn ngủ 15-60 phút: chưa cho ăn, chưa đi lại
Trấn an, giải thích khi tỉnh
Chuẩn bị chuyển ICU hoặc khoa cấp cứu
GHI CHÉP
Giờ khởi phát, mô tả; thời gian, kiểu cơn
Can thiệp: đường thở, oxy, thuốc
Đáp ứng, trở về trạng thái nền
Ai được báo, lúc nào; yếu tố thúc đẩy nghi ngờ
NGUYÊN NHÂN – KIỂM TRA SỚM
- Chuyển hóa: hạ đường huyết, hạ natri, ure tăng, bệnh não gan
- Thuốc: ngộ độc thuốc tê (#168), thiếu oxy, tương tác
- Bỏ thuốc chống động kinh sẵn có
- Mổ thần kinh: u não, chấn thương, tăng áp lực nội sọ
- Đột quỵ, xuất huyết (#167)
- Cai rượu, benzodiazepine
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
162
NHỒI MÁU CƠ TIM
CHẨN ĐOÁN
Đau/tức ngực (có thể không có sau mổ)
Lan hàm, cổ, vai, lưng, tay trái
Khó thở, thở nhanh; tụt HA, loạn nhịp mới
Vã mồ hôi, xanh xao, đầu chi lạnh
Lo âu, bồn chồn, thay đổi tri giác
Giảm oxy không giải thích được
ECG: ST chênh lên, block nhánh mới; troponin tăng
BẮT ĐẦU
LƯU Ý
Người già, đang an thần: kích động, bồn chồn, giảm oxy có thể là dấu hiệu duy nhất → xử trí, báo ngay
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ + PHẪU THUẬT VIÊN
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
162
NHỒI MÁU CƠ TIM
THUỐC (NẾU CÓ CHỈ ĐỊNH)
Nitroglycerin
Không dùng khi có chống chỉ định, vd tụt HA
Aspirin
Nhai, nếu chưa dùng trong mổ và không chống chỉ định
Morphine
Giảm đau, nếu nitro không hiệu quả và còn tăng HA
KHÁC
Ghi chép
Giờ khởi phát, sinh hiệu, ECG
Can thiệp và giờ; trao đổi với BS
Đáp ứng với can thiệp
Chuyển
Báo ICU/phòng thông tim theo hướng dẫn
Mang monitor, oxy; xe cấp cứu ở gần
Ở cạnh người bệnh đến khi bàn giao đầy đủ
DỰ PHÒNG
Giảm đau đủ, giảm tăng catecholamine
Theo dõi sát sinh hiệu, ECG ở BN nguy cơ cao
Giữ oxy hóa; tránh tụt HA, nhịp nhanh
Tránh quá tải dịch hoặc thiếu dịch: theo dõi vào/ra
Giữ BN bình tĩnh; báo sớm thay đổi cho BS
NGUY CƠ
Nam > 45, nữ > 55 tuổi; bệnh mạch vành, NMCT cũ
Tăng HA, đái tháo đường, hút thuốc, rối loạn lipid
Thiếu oxy, thiếu máu, tụt HA quanh mổ
Mổ mạch máu, bụng lớn, tim mạch
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
163
LOẠN NHỊP TIM
DẤU HIỆU CẢNH BÁO ĐỎ
Nhịp mới, không có trên ECG trước mổ
Mạch < 50 hoặc > 130 lần/phút kèm triệu chứng
Nhịp QRS rộng mới xuất hiện
Nhịp không đều mới, không sóng P
Thay đổi ST, thiếu máu cơ tim
Thay đổi tri giác, chóng mặt, tụt HA
Mất mạch, không đáp ứng
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ / ĐỘI PHẢN ỨNG NHANH
ĐIỀU TRỊ
7. Nguyên nhân
Thiếu oxy, tăng CO₂, hạ thể tích, đau
Hạ/tăng thân nhiệt, toan chuyển hóa, điện giải
Kiểm tra kali, magnesi ngay nếu có
8. Không ổn định
Không mạch/huyết động không ổn: theo ACLS
9. Ghi chép
Lưu dải nhịp, ghi giờ; báo kíp mổ
Cả loạn nhịp thoáng qua cũng ghi, báo
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
163
LOẠN NHỊP TIM
ĐỌC NHỊP TỪNG BƯỚC
Sóng P?
Không có: rung nhĩ, cuồng nhĩ, nhịp nối, block
QRS
Rộng: nguồn thất hoặc dẫn truyền chậm
QRS rộng + không ổn định: xử trí như nhanh thất
NHỊP HAY GẶP
Xoang bình thường
60-100 lần/phút; mốc so sánh
Nhanh xoang
> 100: đau, giảm thể tích, lo âu, PE
Chậm xoang
< 60: cường phế vị, thuốc, thiếu oxy
Rung nhĩ
Không đều hoàn toàn; thường gặp nhất sau mổ
Cuồng nhĩ
Răng cưa; nhĩ 250-350; có thể đều, dẫn 2:1
Nhanh thất
QRS rộng, đều, tần số > 100 lần/phút: cấp cứu! Mạch; ACLS nếu không ổn
Ngoại tâm thu thất
Đơn độc: lành tính; dày: đáng lo
NGUY CƠ
Thiếu oxy, tăng CO₂; hạ kali, hạ magnesi
Hạ thân nhiệt, giảm thể tích, đau, thuốc mê tồn dư
LAST, cai rượu, tiêu cơ vân, chất kích thích, tổn thương tủy cổ
Tê tủy sống cao; mổ ngực-tim (rung nhĩ)
Mổ thần kinh, ĐM cảnh (nhịp chậm); nội soi bụng (CO₂)
Người già, béo phì, bệnh tim, suy thận, đang dùng chẹn beta/chống loạn nhịp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
164
CƠN TĂNG HUYẾT ÁP KỊCH PHÁT
CHẨN ĐOÁN
Khẩn cấp
HA thường > 180/120 mmHg
Không tổn thương cơ quan đích
Cấp cứu
HA thường > 180/120 mmHg
Có tổn thương: đột quỵ, bệnh não, NMCT, thận cấp, phù phổi
Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, đau ngực, khó thở
Lú lẫn, co giật, giảm ý thức; nghe tiếng T4
PACU: lo âu, bồn chồn, thay đổi thần kinh cấp
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBS GÂY MÊ / BS ĐIỀU TRỊ
ĐIỀU TRỊ
Thuốc
Hạ áp theo chỉ định và quy trình PACU
Chuẩn độ thận trọng; tránh hạ HA đột ngột
Tăng HA cấp cứu: giảm 20-25% trong giờ đầu
Theo dõi
Sinh hiệu mỗi 5 phút (hoặc HA ĐM liên tục) đến ổn định
So với HA nền trước mổ, xu hướng trong mổ
Đột quỵ, thiếu máu cơ tim, loạn nhịp
Sau cơn
Tiếp tục theo dõi HA; xem lại thuốc hạ áp thường dùng
Giáo dục trước khi rời PACU
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
164
CƠN TĂNG HUYẾT ÁP KỊCH PHÁT
NGUY CƠ
Tăng HA mạn kiểm soát kém; bệnh thận, quá tải dịch
U tủy thượng thận, cường giáp
Dùng/ngừng chất kích thích, cai rượu
Tổn thương tủy từ T6 trở lên (tăng phản xạ giao cảm)
Người già, béo phì, bệnh tim, bỏ thuốc hạ áp
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
165
THUYÊN TẮC KHÍ
CHẨN ĐOÁN
Tim – hô hấp
Tụt HA, nhịp nhanh, loạn nhịp
Giãn TM cổ, ngừng tim
SpO₂ giảm đột ngột, khó thở, khò khè
Phù phổi; tiếng thổi “cối xay”
Thần kinh – toàn thân
Lú lẫn, giảm tỉnh táo
Co giật, dấu hiệu giống đột quỵ
Tím; cảm giác cận kề cái chết
Bối cảnh: đặt/rút CVC, mổ thần kinh/đầu cổ, chỉnh hình tư thế ngồi, nội soi bụng (CO₂), PPV áp lực cao, chấn thương TM lớn
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢKÍCH HOẠT ĐỘI CẤP CỨU
ĐIỀU TRỊ
Tuần hoàn
Truyền dịch tăng áp lực TM trung tâm
Vận mạch nếu tụt HA kéo dài
Hút khí
Cân nhắc hút qua CVC (nếu có, phù hợp)
Theo dõi
ECG, SpO₂, HA; ACLS nếu ngừng tim (#149)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC166
THUYÊN TẮC MỠ
CHẨN ĐOÁN
Sau mổ chỉnh hình xương dài, gãy xương dài
Bộ ba: suy hô hấp + thay đổi thần kinh + ban xuất huyết
Hô hấp: khó thở, giảm oxy, thở nhanh
Thần kinh: lú lẫn, kích động, co giật, hôn mê
Ban chấm: ngực trên, nách, kết mạc
Sốt, nhịp nhanh, thiếu máu, giảm tiểu cầu
Ngay sau mổ hoặc muộn 24-72 giờ
Sớm: lú lẫn nhẹ, thở nhanh, giảm oxy
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBÁO SỚM, KHÔNG CHỜ ĐỦ BỘ BA
HỖ TRỢ
Khác
Theo dõi nước tiểu
Điều chỉnh thiếu máu, giảm tiểu cầu khi có chỉ định
Cận lâm sàng
Chẩn đoán chủ yếu lâm sàng
X-quang ngực, khí máu, PaO₂/FiO₂
Nặng
ICU; theo dõi ARDS, sẵn PEEP cao
CÂN NHẮC
Corticosteroid dự phòng: đôi khi dùng trong mổ chỉnh hình, bằng chứng hạn chế
CĐ PHÂN BIỆT
- Thuyên tắc khí, CO₂ (#165)
- Thuyên tắc huyết khối (#160)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC167
ĐỘT QUỴ
CHẨN ĐOÁN
Yếu/tê đột ngột một bên
Mặt xệ, mất đối xứng
Nói ngọng, khó nói, nói vô nghĩa
Lú lẫn đột ngột, không làm theo lệnh
Rối loạn thị giác; mất thăng bằng, chóng mặt
Chậm tỉnh, giảm ý thức không rõ nguyên nhân
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢKÍCH HOẠT MÃ ĐỘT QUỴ
ĐIỀU TRỊ
Đường huyết
Thử ngay: hạ đường huyết giả đột quỵ
Hình ảnh
Đường TM; tháo kim loại để chụp CT
Ghi chép
Giờ khởi phát, triệu chứng, can thiệp, trao đổi
NGUY CƠ
Mổ ĐM cảnh, tim, mạch máu lớn, sọ não: sàng lọc mỗi 15-30 phút
Rung nhĩ, van cơ học; tiền sử đột quỵ/TIA
Tụt HA, mất máu, thuyên tắc trong mổ; tăng đông
Chi tiết: chương Theo dõi và Đánh giá Thần kinh
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC168
NGỘ ĐỘC TOÀN THÂN DO THUỐC TÊ (LAST)
CHẨN ĐOÁN
Thần kinh (sớm)
Tê quanh miệng, lưỡi; vị kim loại
Ù tai, rối loạn thị giác
Chóng mặt, lú lẫn, kích động
Run, giật cơ, co giật
Tim mạch (muộn)
Tụt HA, nhịp chậm
Nhanh thất, rung thất
Ngừng tim
Đang an thần: có thể đồng thời hoặc tim mạch đầu tiên
BẮT ĐẦU
GỌI HỖ TRỢBÁO ĐỘNG KHẨN CẤP
NHŨ TƯƠNG LIPID 20%
Truyền
0,25 mL/kg/phút
Tiếp ≥ 10 phút sau khi ổn định
Tụt HA
Tăng gấp đôi: 0,5 mL/kg/phút
☰ MỤC LỤCTiếp tục
trang sau
168
NGỘ ĐỘC TOÀN THÂN DO THUỐC TÊ (LAST)
ACLS ĐIỀU CHỈNH
Epinephrine
Tránh liều cao: dùng < 1 mcg/kg
Tránh
Vasopressin, chẹn kênh canxi, chẹn beta
Hỗ trợ tim mạch
Báo cơ sở có tuần hoàn ngoài cơ thể gần nhất
THEO DÕI
ECG, HA, SpO₂, EtCO₂ liên tục
Theo dõi tái phát ≥ 12 giờ (độc tính muộn)
Điện giải, khí máu, lactate, nồng độ thuốc nếu có
Báo BS gây mê, ICU; có thể chuyển đơn vị cao hơn
Ghi chép chi tiết để rà soát an toàn
NGUY CƠ – CHUẨN BỊ
Tiêm nhầm mạch khi gây tê vùng
Tổng liều cao, kể cả PTV bổ sung sau phong bế
Thuốc mạnh, kéo dài: bupivacaine, ropivacaine
Vùng nhiều mạch; bệnh gan, giảm cholinesterase
Sơ sinh, người cao tuổi; tương tác thuốc
Biết chỗ bộ cứu lipid; diễn tập pha chế
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC‹‹‹QUAY LẠI
169
BÍ TIỂU SAU MỔ (POUR)
CHẨN ĐOÁN
Không tiểu 6-8 giờ (4-6 giờ nếu nguy cơ cao)
Sờ thấy bàng quang căng
Đau bụng dưới, bứt rứt
Tiểu rỉ, lượng nhỏ: gợi ý tiểu tràn
Sàng lọc: lần tiểu cuối, thói quen tiểu; khám trên mu
BẮT ĐẦU
ĐIỀU TRỊ
Trước tiên
Riêng tư, đi lại, mở nước chảy, chườm ấm bàng quang
400-800 mL
Không tiểu sau 1 giờ hoặc có triệu chứng → thông tiểu ngắt quãng
≥ 800 mL
Thông tiểu ngắt quãng ngay
Đã ra > 1000 mL
Tháo từng đợt 500 mL, kẹp 5-10 phút
Giảm nguy cơ đái máu, tụt HA
Vô khuẩn
Kỹ thuật vô khuẩn khi đặt
KHÁC
Ghi
Giờ, thể tích, tính chất, đáp ứng
Theo dõi
Tiểu lại bình thường trong 4-6 giờ
Vẫn bí
Báo phẫu thuật/gây mê; cân nhắc sonde lưu
NGUY CƠ
Nam > 50 tuổi, phì đại tiền liệt tuyến, đái tháo đường
Khó tiểu, bí tiểu trước đó
Gây tê trục thần kinh, opioid, mổ kéo dài, dịch nhiều
Mổ vùng chậu, tầng sinh môn, cột sống thắt lưng, tiết niệu
Chi tiết: chương Đặt ống thông tiểu và Quản lý bàng quang
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC170
THANG ĐIỂM ĐAU: NRS, VAS, WONG-BAKER, FLACC
TỰ ĐÁNH GIÁ
NRS
0-10: 0 không đau
5 trung bình; 10 đau nhất có thể
VAS
Thước liên tục
Từ không đau đến đau nhất có thể
Wong-Baker
Khuôn mặt 0, 2, 4, 6, 8, 10
Không đau → đau nhiều nhất
BẮT ĐẦU
FLACC (0-2 MỖI MỤC)
Khuôn mặt
0: bình thường/cười
1: thỉnh thoảng nhăn, chau mày, thờ ơ
2: nhăn liên tục, run cằm, nghiến răng
Chân
0: bình thường, thư giãn
1: bồn chồn, không yên, căng
2: đá chân, co chân lên
Hoạt động
0: nằm yên, cử động dễ
1: ngọ nguậy, căng cứng
2: cong người, cứng đờ, giật mình
Tiếng khóc
0: không khóc
1: rên rỉ, thỉnh thoảng kêu
2: khóc liên tục, la hét
An ủi
0: hài lòng, thư giãn
1: dỗ được khi chạm, ôm, nói chuyện
2: khó dỗ
☰ MỤC LỤC171
THANG ĐIỂM PAINAD VÀ BPS
PAINAD (0-2 MỖI MỤC)
Hô hấp
0: bình thường
1: đôi khi gắng sức, thở nhanh ngắn
2: gắng sức ồn ào, nhanh kéo dài, Cheyne-Stokes
Âm thanh tiêu cực
0: không
1: đôi khi rên, lời nói tiêu cực nhỏ
2: kêu la liên tục, rên to, khóc
Khuôn mặt
0: mỉm cười/không biểu hiện
1: buồn, sợ, nhăn mặt
2: nhăn mặt rõ rệt
Cơ thể
0: thư giãn
1: căng, đi lại lo âu, bồn chồn
2: cứng đờ, nắm tay, co gối, đẩy ra, vùng vẫy
An ủi
0: không cần
1: phân tâm/dỗ được bằng lời, chạm
2: không dỗ được
BẮT ĐẦU
BPS (1-4 MỖI MỤC)
Khuôn mặt
1: thư giãn; 2: căng một phần
3: căng hoàn toàn; 4: nhăn mặt
Chi trên
1: không cử động; 2: gập một phần
3: gập hoàn toàn + gấp ngón; 4: co rút liên tục
Thở máy
1: dung nạp; 2: ho nhưng dung nạp
3: chống máy; 4: không thông khí được
Không NKQ
Đánh giá phát âm thay cho thở máy
3: khóc
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC172
THANG ĐIỂM AN THẦN RASS
ĐIỂM – Ý NGHĨA
+4 Hung hăng
Bạo lực, nguy hiểm nhân viên
→ khẩn cấp, can thiệp ngay
+3 Rất kích động
Kéo, tháo đường truyền
→ đánh giá lại đau/an thần
+2 Kích động
Cử động liên tục, không mục đích
→ có thể cần an thần, định hướng lại
+1 Bồn chồn
Lo âu, không hung hăng
→ theo dõi; có thể khó chịu
0 Tỉnh, bình tĩnh
→ mục tiêu ở nhiều NB PACU
-1 Buồn ngủ
Dễ đánh thức, duy trì tỉnh
→ chấp nhận được, theo dõi sát
-2 An thần nhẹ
Tỉnh thoáng qua khi gọi
→ tiếp tục theo dõi
-3 An thần vừa
Cử động/mở mắt khi gọi
→ theo dõi đường thở sát
-4 An thần sâu
Chỉ cử động khi kích thích thể chất
→ nguy cơ cao suy hô hấp
-5 Không đánh thức
Không đáp ứng lời nói, kích thích
→ ngừng opioid, cân nhắc naloxon
BẮT ĐẦU
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤC173
THANG AN THẦN DO OPIOID POSS
ĐIỂM – HÀNH ĐỘNG
S
Đang ngủ, dễ đánh thức
→ chấp nhận được, không cần hành động
1
Tỉnh táo, cảnh giác
→ chấp nhận được, không cần hành động
2
Hơi buồn ngủ, dễ đánh thức
→ chấp nhận được, theo dõi sát
3
Hay buồn ngủ, ngủ thiếp khi trò chuyện
→ không chấp nhận được: giảm liều opioid
4
Ngủ li bì, đáp ứng tối thiểu/không đáp ứng
→ ngừng opioid, cân nhắc naloxon, theo dõi đường thở
BẮT ĐẦU
LƯU Ý
Dùng
Hướng dẫn chuẩn độ opioid an toàn
Xử trí chi tiết
(xem Quản lý đau và sự thoải mái, #4)
KẾT THÚC
☰ MỤC LỤCCHỮ VIẾT TẮT
| 5-HT₃ | Thụ thể serotonin typ 3 | BMI | Chỉ số khối cơ thể |
| A-line | Đường động mạch | BN | Bệnh nhân |
| ABC | Đường thở, Thở, Tuần hoàn | BNP | Peptid lợi niệu natri typ B |
| ABCDE | Đường thở – Thở – Tuần hoàn – Thần kinh – Bộc lộ | BPH | Phì đại tuyến tiền liệt lành tính |
| ABG | Khí máu động mạch | BPS | Thang điểm đau hành vi (Behavioral Pain Scale) |
| ACLS | Hồi sinh tim phổi nâng cao (Advanced Cardiac Life Support) | BS | Bác sĩ |
| ADH | Hormon chống bài niệu | BT | Bình thường |
| ADHD | Rối loạn tăng động giảm chú ý | BUN | Nitơ urê máu |
| ADL | Hoạt động sống hằng ngày | BV | Bệnh viện |
| AED | Máy khử rung tự động ngoài | BVM | Bóng – van – mặt nạ (bóp bóng qua mặt nạ) |
| AF | Rung nhĩ (Atrial Fibrillation) | CABG | Bắc cầu chủ vành |
| AFib | Rung nhĩ (atrial fibrillation) | CAD | Bệnh động mạch vành |
| AICD | Máy khử rung tự động cấy được | CAM | Phương pháp đánh giá lú lẫn |
| AKI | Tổn thương thận cấp (acute kidney injury) | CAM-ICU | CAM dùng tại ICU |
| ANA | Hội Điều dưỡng Hoa Kỳ (American Nurses Association) | CBC | Công thức máu toàn bộ |
| AORN | Hiệp hội Điều dưỡng Quanh phẫu thuật | CBF | Lưu lượng máu não |
| APRN | Điều dưỡng thực hành nâng cao | CBI | Rửa bàng quang liên tục (Continuous Bladder Irrigation) |
| aPTT | Thời gian thromboplastin hoạt hóa từng phần | CDSS | Hệ thống hỗ trợ quyết định lâm sàng |
| ARDS | Hội chứng suy hô hấp cấp | CDT | Test vẽ đồng hồ |
| ASA | Hiệp hội Bác sĩ Gây mê Hoa Kỳ | CHADS₂ | Thang điểm nguy cơ đột quỵ trong rung nhĩ |
| ASPAN | Hiệp hội Điều dưỡng Quanh gây mê Hoa Kỳ | CHA₂DS₂-VASc | Thang điểm nguy cơ đột quỵ trong rung nhĩ (mở rộng) |
| AUD | Rối loạn sử dụng rượu | CIWA-Ar | Thang đánh giá hội chứng cai rượu (bản sửa đổi) |
| AVM | Dị dạng động tĩnh mạch | CK | Creatine kinase |
| AVPU | Tỉnh – Đáp ứng lời nói – Đáp ứng đau – Không đáp ứng | CK, CK-MB | Creatin kinase (toàn phần, MB) |
| BE-FAST | Thăng bằng, Mắt, Mặt, Tay, Lời nói, Thời gian | CK-MB | Creatin kinase đồng dạng MB |
| BiPAP | Thông khí áp lực dương hai mức | | |
CHỮ VIẾT TẮT
| CN | Cân nặng | D₂ | Thụ thể dopamin typ 2 |
| CO | Carbon monoxide | EBP | Thực hành dựa trên bằng chứng |
| COPD | Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính | ECG | Điện tâm đồ |
| COWS | Thang điểm hội chứng cai opioid lâm sàng | ED | Sảng khi tỉnh mê |
| COX-2 | Cyclooxygenase-2 | EEG | Điện não đồ |
| CO₂ | Khí carbonic | eGFR | Mức lọc cầu thận ước tính |
| CPAP | Áp lực dương liên tục | EHR | Hồ sơ bệnh án điện tử |
| CPOT | Công cụ quan sát đau hồi sức (Critical-Care Pain Observation Tool) | EMS | Dịch vụ cấp cứu ngoại viện |
| CPP | Áp lực tưới máu não | EPS | Triệu chứng ngoại tháp |
| CPR | Hồi sinh tim phổi | ERAS | Hồi phục tăng cường sau phẫu thuật |
| CRP | Protein phản ứng C | ESP | Mặt phẳng cơ dựng sống (Erector Spinae Plane) |
| CT | Chụp cắt lớp vi tính | EtCO₂ | CO₂ cuối thì thở ra |
| CTM | Công thức máu | EVD | Dẫn lưu não thất ra ngoài |
| cTnI, cTnT | Troponin I, troponin T tim | FAST | Mặt, Tay, Lời nói, Thời gian |
| CTPA | Chụp cắt lớp vi tính động mạch phổi | FIM | Thang đo độc lập chức năng |
| CTZ | Vùng kích hoạt thụ thể hóa học (Chemoreceptor Trigger Zone) | FiO₂ | Phân suất oxy khí thở vào |
| CVA | Tai biến mạch máu não | FLACC | Mặt, Chân, Hoạt động, Khóc, An ủi |
| CVC | Ống thông tĩnh mạch trung tâm | FoCUS | Siêu âm tim tại giường có định hướng |
| CVP | Áp lực tĩnh mạch trung tâm | Fr/F | French – đơn vị cỡ ống thông |
| CYP3A4 | Enzym cytochrom P450 3A4 | FRC | Dung tích cặn chức năng |
| DHST | Dấu hiệu sinh tồn | GABA | Acid gamma-aminobutyric |
| DOAC | Thuốc chống đông đường uống trực tiếp (direct oral anticoagulant) | GCS | Thang điểm hôn mê Glasgow |
| DO₂ | Cung cấp oxy | GDS | Thang trầm cảm người cao tuổi |
| DSM-5 | Sổ tay chẩn đoán rối loạn tâm thần, ấn bản 5 | GFR | Mức lọc cầu thận (glomerular filtration rate) |
| DTs | Sảng run do cai rượu | GMTT | Gây mê toàn thân |
| DVT | Huyết khối tĩnh mạch sâu | | |
CHỮ VIẾT TẮT
| HA | Huyết áp | LOC | Mức độ ý thức |
| HATB | Huyết áp trung bình | LR | Ringer lactat |
| HATT | Huyết áp tâm thu | MAC | Chăm sóc gây mê có theo dõi |
| Hb | Hemoglobin | MAT | Điều trị hỗ trợ bằng thuốc |
| HCO₃⁻ | Bicarbonat | MCI | Suy giảm nhận thức nhẹ (mild cognitive impairment) |
| Hct | Hematocrit | MDI | Bình xịt định liều |
| HES | Hydroxyethyl starch (hetastarch) | MH | Tăng thân nhiệt ác tính |
| HFNO | Oxy lưu lượng cao qua ống thông mũi | mmHg | Milimét thủy ngân |
| HME | Bộ trao đổi nhiệt – ẩm | MMSE | Khám trạng thái tâm thần thu gọn |
| HR | Tần số tim | MOAA/S | Thang tỉnh táo/an thần của người quan sát |
| HTLPTT | Heparin trọng lượng phân tử thấp | MRI | Chụp cộng hưởng từ |
| H₁ | Thụ thể histamin typ 1 | MTP | Quy trình truyền máu khối lượng lớn |
| I&O | Lượng dịch vào/ra | NB | Người bệnh |
| I:E | Tỷ lệ thời gian hít vào : thở ra | NIHSS | Thang đột quỵ NIH (Hoa Kỳ) |
| ICN | Hội đồng Điều dưỡng Quốc tế | NK-1 | Thụ thể neurokinin-1 |
| ICP | Áp lực nội sọ | NKQ | Nội khí quản |
| ICS | Hệ thống Chỉ huy Sự cố | NMC | Ngoài màng cứng |
| ICU | Đơn vị hồi sức tích cực | NMCT | Nhồi máu cơ tim |
| INR | Tỷ số chuẩn hóa quốc tế | NPA | Canuyn mũi hầu |
| IQ | Chỉ số trí tuệ | NPO | Nhịn ăn uống hoàn toàn |
| KTV | Kỹ thuật viên | NRB | Mặt nạ không thở lại |
| LA, RA, LL, RL | Điện cực tay trái, tay phải, chân trái, chân phải | NRS | Thang điểm số |
| LAST | Ngộ độc toàn thân thuốc tê | NS | Natri clorid 0,9% |
| LEMON | Nhìn – Đánh giá – Mallampati – Tắc nghẽn – Cử động cổ | NSAID | Thuốc chống viêm không steroid |
| LIA | Gây tê thấm tại chỗ (Local Infiltration Analgesia) | NSAIDs | Thuốc kháng viêm không steroid |
| LMA | Mask thanh quản | | |
CHỮ VIẾT TẮT
| NT-proBNP | Đoạn N-tận của tiền BNP | POCD | Rối loạn nhận thức sau phẫu thuật |
| Nu-DESC | Thang sàng lọc sảng của điều dưỡng | POD | Sảng sau phẫu thuật |
| N₂O | Nitơ oxit | PONV | Buồn nôn, nôn sau mổ |
| OHS | Hội chứng giảm thông khí do béo phì | POPE | Phù phổi sau tắc nghẽn (áp lực âm) |
| OPA | Canuyn miệng hầu | POSS | Thang an thần do opioid Pasero |
| OSA | Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn | POUR | Bí tiểu sau phẫu thuật (Postoperative Urinary Retention) |
| PaCO₂ | Áp lực riêng phần CO₂ máu động mạch | PPE | Phương tiện phòng hộ cá nhân |
| PACU | Đơn vị hồi tỉnh sau gây mê | PPV | Thông khí áp lực dương |
| PADSS | Hệ thống điểm xuất viện sau gây mê | PRN | Khi cần |
| PAINAD | Đánh giá đau ở sa sút trí tuệ nặng | PRVC | Thông khí kiểm soát áp lực điều chỉnh theo thể tích |
| PaO₂ | Áp lực riêng phần oxy máu động mạch | PSV | Thông khí hỗ trợ áp lực |
| PaO₂/FiO₂ | Tỉ lệ áp lực oxy máu động mạch / nồng độ oxy khí thở vào | PT | Phẫu thuật; thời gian prothrombin |
| PAP | Liệu pháp áp lực dương đường thở | PT/INR, aPTT | Xét nghiệm đông máu |
| PASS | Kéo chốt – Nhắm – Bóp – Quét | PTV | Phẫu thuật viên |
| PbtO₂ | Phân áp oxy mô não | QRS | Phức bộ khử cực thất |
| PBW | Cân nặng lý tưởng dự đoán | QSEN | Giáo dục Chất lượng và An toàn cho Điều dưỡng |
| PCA | Giảm đau do người bệnh tự kiểm soát | QT | Khoảng QT điện tim |
| PCEA | PCA ngoài màng cứng | QTc | Khoảng QT hiệu chỉnh |
| PCIA | PCA nội tủy | RACE | Cứu người – Báo động – Khoanh vùng – Dập/Sơ tán |
| PCV | Thông khí kiểm soát áp lực | RASS | Thang Kích động – An thần Richmond |
| PCWP | Áp lực bít mao mạch phổi | RSI | Đặt nội khí quản trình tự nhanh |
| PE | Thuyên tắc phổi | RYR1/CACNA1S | Gen liên quan nhạy cảm tăng thân nhiệt ác tính |
| PEA | Hoạt động điện vô mạch | SaO₂ | Độ bão hòa oxy máu động mạch |
| PEEP | Áp lực dương cuối thì thở ra | SAS | Sedation-Agitation Scale |
| PENG | Phong bế nhóm thần kinh bao khớp háng (Pericapsular Nerve Group) | SBAR | Tình huống – Bối cảnh – Đánh giá – Khuyến nghị |
| PIP | Áp lực đỉnh hít vào | | |
CHỮ VIẾT TẮT
| SCD | Thiết bị nén ép tuần tự | TM | Tĩnh mạch |
| SIMV | Thông khí bắt buộc ngắt quãng đồng bộ | TMH | Tai mũi họng |
| SjO₂ | Bão hòa oxy tĩnh mạch cảnh trong | TOF | Chuỗi bốn kích thích |
| SNRI | Ức chế tái hấp thu serotonin-norepinephrine | TURP | Cắt tuyến tiền liệt qua niệu đạo |
| SpO₂ | Độ bão hòa oxy mạch nảy | UTI | Nhiễm khuẩn đường tiết niệu |
| SSRI | Ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin | V/Q | Thông khí/tưới máu |
| STEMI | Nhồi máu cơ tim ST chênh lên | VA | Vòm họng (sùi vòm) |
| STS | Căng thẳng sang chấn thứ phát | VAP | Viêm phổi liên quan thở máy |
| SUD | Rối loạn sử dụng chất | VAS | Thang điểm tương tự thị giác |
| SvO₂ | Độ bão hòa oxy máu tĩnh mạch | VC | Trung tâm nôn (Vomiting Center) |
| SVR | Sức cản mạch hệ thống | VCV | Thông khí kiểm soát thể tích |
| SVT | Nhịp nhanh trên thất | VD | Ví dụ |
| TAP | Mặt phẳng cơ ngang bụng (Transversus Abdominis Plane) | Vd | Thể tích phân bố |
| TAP block | Phong bế mặt phẳng cơ ngang bụng | VT | Nhịp nhanh thất |
| TB | Tiêm bắp | Vt | Thể tích khí lưu thông |
| TBI | Chấn thương sọ não | VTE | Thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch |
| TEVAR | Sửa phình ĐM chủ ngực nội mạch | VĐV | Vận động viên |
| THA | Tăng huyết áp | XN | Xét nghiệm |
| Ti | Thời gian hít vào | ĐD | Điều dưỡng |
| TIA | Cơn thiếu máu não thoáng qua (transient ischemic attack) | ĐM | Động mạch |
| TIVA | Gây mê tĩnh mạch hoàn toàn | ĐMC | Động mạch chủ |
| TK | Thần kinh | ĐMP | Động mạch phổi |
| TKTW | Thần kinh trung ương | ĐTĐ | Đái tháo đường |
| TLPT | Trọng lượng phân tử | | |
LƯU Ý SỬ DỤNG
Sổ tay là công cụ hỗ trợ nhận thức tại phòng hồi tỉnh, không thay thế đánh giá lâm sàng, y lệnh của bác sĩ gây mê hồi sức, phác đồ của Bộ Y tế hay quy trình của cơ sở y tế. Mọi thuốc chỉ dùng theo y lệnh hoặc quy trình đã ban hành; liều cần đối chiếu với phác đồ tại khoa trước khi áp dụng. Nội dung rút gọn theo đúng thứ tự 22 chương của Sổ tay Điều dưỡng PACU ấn bản 2026 (NYSORA Press; bản dịch tiếng Việt); chương và trang ghi ở chân mỗi thẻ. Sổ tay nguồn không phân mức khuyến cáo: chữ đậm là hành động then chốt hoặc liều chính; chữ đỏ là điều không được làm hoặc chống chỉ định; "cân nhắc", "có thể" giữ đúng mức độ của nguồn. Bố cục mô phỏng định dạng Stanford Emergency Manual (cogaids.stanford.edu), không phải ấn phẩm của Stanford.